Friday, April 21, 2017

मुंबईची प्राचिन कविता-सीएसटी स्टेशन

छत्रपती शिवाजी टर्मिनस किंवा सीएसटी स्टेशन, म्हणजेच एकेकाळचं व्हिक्टोरिया टर्मिनस किंवा व्हिटी स्टेशन. आपल्या आधीच्या पिढीने याचा उल्लेख कायमच ’बोरी बंदर’ म्हणून केला.
या हेरिटेज इमारतीची भव्यता, देखणेपण, आकाशात उंचावर विराजमान झालेला डौलदार घुमट, इमारतीचं आगळं वास्तुवैभव ज्याने मान उंचावून कौतुकाने अनेकदा नजरेत भरुन घेतलेलं नाही असा मुंबईकरच विरळा. लोकलमधून उतरल्यावर कितीही गर्दी आजूबाजूला असो, स्थानिक मुंबईकराला प्लॅटफ़ॉर्मवर पाय ठेवताना आणि मुंबईत बाहेरुन येणा-या कोणत्याही पर्यटकाला डी. एन. रोडवर आल्यावर पहिल्यांदा जाणीव होते ती या इमारतीच्या भव्यतेचीच.


जुन्या काळातील जी.आय.पी. रेल्वे, म्हणजेच आताच्या सेन्ट्रल रेल्वेचं मुख्यालय असलेली ही इमारत फ़्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स या प्रख्यात वास्तुविशारदाने डीझाईन केली. त्याचीच आणखी एक, पण पूर्ण वेगळ्या शैलीत डीझाईन केलेली इमारत समोरच आहे, ती म्हणजे महानगर पालिकेच्या मुख्यालयाची.

डिसेंबर २०१२ ला सीएसटी स्टेशनाच्या इमारतीचा जो भाग हेरिटेज म्हणून घोषित झाला आहे त्याची गाईडेड टूर भारतीय रेल्वे प्रशासनातर्फ़े सुरु झाली आणि या इमारतीच्या आगळ्या वास्तुवैभवाचे ज्यांना आकर्षण आणि कुतूहल होते,  त्यांना त्याची जवळून, तपशिलात ओळख करुन घेण्याची संधी मिळाली.  

मध्य रेल्वेच्या मुख्यालयाची इमारत सीएसटी स्टेशनालगतच उजव्या बाजूला आहे. एका लहान प्रवेशद्वारातून आत जात असताना आपण एका जगप्रसिद्ध हेरिटेज इमारतीत प्रवेश करतो आहोत असं अजिबातच जाणवत नाही. आजूबाजूला फ़ोर्टमधला नेहमीचा मानवी कोलाहल भरुन असतो आणि फ़ूटपाथवर मुंबईत दुपारी नेहमीच असणारा लखलखीत प्रकाश सांडून असतो.
आपण आत पाय ठेवतो तो पॅसेज काहीसा अंधारा आणि बराचसा जुनाट. एक मुलगी येते आणि आपल्याला हातातल्या बॅगा-पिशव्या तिथल्या एका बहुधा ब्रिटिशकालीन धूळभरल्या लाकडी मांडणीवर ठेवायची विनंती करते. आपण साशंकतेनच तिचं म्हणणं ऐकतो. ती मुलगी आपली ’टूर गाईड’ असते.
इमारतीत शांतता भरुन असते. मध्य रेल्वेत काम करणा-या बाबू लोकांची वर्दळ बहुधा पॅसेजमधल्या मोठमोठ्या लाकडी दरवाजांआड बंदिस्त असावी.


त्या दरवाजांचं कोरीव काम, पॅसेजला समांतर असणारा इमारतीच्या आवारातला किरकोळ बगीचा, पॅसेजमधे ठेवलेली जुन्या वाफ़ेच्या इंजिनाची मॉडेल वगैरे मागे टाकत आम्ही पुढे चालत रहातो. समोर प्रशस्त, लाकडी कोरीव नक्षीकामाचा दरवाजा संगमरवरी शिल्पाच्या घडीव स्तंभात बसवलेला दिसतो. त्यातून आपण आतल्या हॉलसारख्या मोकळ्या भागात येतो. पुढे वळसेदार प्रशस्त दगडी जिना दिसतो आहे, एक पुतळाही. तिकडे लक्ष असतानाच गाईड मुलगी अचानक सांगते की ’वर बघा’ आम्ही बघतो.
आणि वर बघत असतानाच वासलेला आमचा ’आ’ मग बराच वेळ तसाच रहातो.


अद्वितिय वास्तुसौंदर्याचा नमुना वर अनेक फ़ूटांवरच्या उंच पोकळीतून आमच्याकडे पहात असतो. सीएसटी इमारतीच्या अंतर्भागातील मध्यवर्ती घुमटाखाली आम्ही उभे असतो आणि भर दुपारच्या मुंबईतला लख्ख सोनेरी प्रकाश त्या अप्रतिम नक्षीदार, भव्य घुमटाच्या भोवती लावलेल्या पारदर्शक, रंगीत काचांमधून आमच्यावर पाझरत असतो.
इमारतीच्या इंडो-सारसेनिक वास्तुकलेतलं वैभवी सौंदर्य न्याहाळण्याकरता आपली पावलं आपसुक समोरच्या जिन्याकडे वळतातच.
जिन्याच्या दगडी पाय-या भिंतीत बसवलेल्या आणि त्या बाहेरच्या बाजूला साडे आठ फ़ूट अधांतरी आहेत.
प्रत्येक पायरी प्रशस्त, रुंद. जिन्याचे सोनेरी कोरीवकामाने झळाळणारे घडीव, लोखंडी कठडे, बाजूच्या भिंती निळसर, तपकिरी ग्रॅनाईटच्या. कोनांमधे, भिंतींच्या झरोक्यांमधे कौशल्याने बसवलेल्या स्टेन ग्लासेसचे रंगिबेरंगी कवडसे.. नजरेची तयारीच नव्हती हे डोळे दिपवून टाकणारं सौंदर्य बघायची.
लाखो लोकांच्या रोजच्या कोलाहकालमधे सदैव बुडालेली, आपणही त्या कोलाहलाचाच एक भाग असतो आणि त्याच इमारतीच्या पोटात हे सौंदर्य दडवलेले आहे हे मग हळू हळू आपण स्विकारतो आणि त्या दगडी जिन्यांवरुन घुमटाच्या जवळ जाण्याकरता एक एक पायरी चढायला लागतो.
बाजूच्या भिंतीवर भारतीय रेल्वेच्या जडणघडणीला कारणीभूत असणा-याचे कृष्णधवल, सेपिया फोटो, भारतातील महत्वाच्या रेल्वे जंक्शन्सची शतकांपूर्वीची आता निवांत वाटणारी त्या फोटोंमधली दृष्ये.. जुनं बोरीबंदर स्टेशन कसं होतं, तेव्हाची सिग्नल व्यवस्था कशी होती, पूर्विच्या ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे म्हणजेच जीआयपीआरच्या काही प्रतिकृती.. रेल्वे गाडीच्या खिडकीतून बाहेर डोकावून पहातो आहोत आपण आणि नजरेसमोरुन शतकभरापूर्वीचा काळ संथगतीने मागे सरकत रहातो आहे असं वाटत रहातं तो जिना चढत असताना.

इ.स. १८६१ साली त्यावेळच्या मुंबई सरकारने एलफ़िन्स्टन लॅन्ड प्रेस कंपनीसोबत करार करुन ’मोदी-बे’ नावाने ओळखल्या जाणा-या मुंबई बेटावरच्या एका भागात भराव घालून त्यातल्या दोन तृतियांश परिसरात जमीन उभारण्याचे काम सुरु केले. यातील शंभर एकर जागेवर नवे भव्य रेल्वे स्टेशन बांधायचे ठरले. इंग्लंडमधे मनाजोगती डिझाइन्स मिळाली नाहीत म्हणून मग जी.आय.पी.च्या संचालकांनी मुंबई सरकारच्या पी.डब्लू.डी. खात्यातील वास्तुविशारद फ़्रेडरिक विल्यन स्टीव्हन्स यांच्यावर टर्मिनसचे डिझाईन करण्याची कामगिरी सोपवण्यात आली.

टर्मिनसच्या इमारतीचे काम मे १८७८ रोजी सुरु झाले आणि पूर्ण व्हायला दहा वर्षे लागली. मुख्यालयाच्या इमारत बांधणीवर रु सोळा लाख तीस हजार खर्च झाले तर रु. दहा लाख स्टेशनाच्या उभारणीकरता लागले. काम पूर्ण झाले तेव्हा स्टीव्हन्सना त्यांच्या उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल ठरलेल्या मोबदल्या व्यतिरिक्त रु. पाच हजार बोनस म्हणून देण्यात आले. या वास्तुची डिझाइन्स कतुकाने लंडनला रॉयल अकेडमीमधे १८८१ साली प्रदर्शित करण्यात आली. फ़्रेडरिक स्टीव्हन्स यांना या प्रकल्पाच्या कामात श्री. सीताराम खंडेराव वैद्य यांचे बहुमोल साहाय्य होते. वैद्य हे साहाय्यक इंजिनियर होते. सुपरवायझर होते श्री. एम. एम. जनार्दन.

माहिती वाचत आपण तो दगडी, लयबद्ध वळणाचा जिना चढून दुस-या मजल्यावर येतो आणि त्यापेक्षा वर चढून जायला परवानगी नसल्याचे समजते. वर घुमटापर्यंत जाता येणार नाही म्हणून मन खट्टू होते पण क्षणभरच.
दुस-या मजल्यावरच्या सज्जामधूनही तो घुमट अगदी कवेत घेता येण्याइतका जवळ दिसत असतो.
घुमटाला आठ हात (रीब्ज) आहेत आणि त्याच्या बाहेरच्या बाजूने अप्रतिम कोरीवकाम आहे. सज्जाला अनेक खिडक्या आहेत, प्रत्येकीच्या तावदानावर स्टेन्ड ग्लास पद्धतीने ’जीआयपी’ असा कंपनीचा मोनोग्राम रंगवलेला. खिडक्यांमधून बाहेर डोकावलं की विविध कोनांमधून हे कोरिव नक्षीकाम, शिल्प दिसतात. त्यात वैशिष्ट्यपूर्ण वाटतात प्राण्यांचे नक्षीदार, दगडी मुखवटे.
इमारतीच्या बाह्य सुशोभीकरणात वापरलेल्या शिल्पाकृतींचे डिझाईन-मॉडेल्स जे. जे. स्कूल ऑफ़ आर्टचे विद्यार्थी आणि श्री. गोमेझ यांनी आर्ट स्कूलचे प्राचार्य श्री. ग्रिफ़िथ यांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार केले. प्रत्यक्ष घडाई इथल्या स्थानिक कारागिरांकडूनच करुन घेण्यात आली. या माहितीचे विशेष कौतुक वाटते कारण घडाई बेहद्द सुंदर आहे.
अजून एक वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे खिडक्यांच्या तावदानांवर, तसेच घुमटाच्या तळाशी केलेले काचेवरचे विलोभनीय रंगकाम. जगातल्या काही अप्रतिम हेरिटेज स्टेन ग्लास डिझाईन्सपैकी हे एक आहे. वेटींग हॉलमधेही अनेक पेंटींग्ज आहेत. ’सिनॉर गिबेलो’ यांना या सजावटीचे श्रेय जाते.


संगमरवरी सजावटीचे चांदई कोपरे, घडीव पाषाणातले मनोरे, डौलदार घुमट, बाह्य भागावरची देखणी शिल्पे, खालच्या प्रवेश मंडपापासून ते वरच्या घुमटाच्या कळसापर्यंत पाहात-पाहात नजर पाव मैल अंतर तरी या दिमाखदार दर्शनी भागावरुन फ़िरत रहाते. अतिशय सफ़ाईदारपणे काटेकोर आखणी करुन बसवलेली गवाक्षे, त्यांची रंगीत तावदाने, भिंतीवर केलेले नक्षीकाम, अनेक सज्जे, त्यांचे आधार, कमानी सगळंच अपूर्व कलाकुसरीने नटलेले.
घुमटावर प्रगतीचे चिन्ह म्हणून एका भव्य मूर्तीचे शिल्प आहे. खालच्या प्रत्येक चांदईवर (गेबल्स) कृषी, अभियांत्रिकी, उद्योग, व्यापार इत्यादिंची प्रतिके असलेली वेगवेगळी शिल्पे आहेत. पश्चिमेकडील मुख्य प्रवेश एका भव्य लोखंडी गेटमधून आहे, त्यावर दोन्ही बाजूंच्या स्तंभावर ब्रिटिश साम्राज्याचा प्रतिनिधी सिंह आणि भारताचे प्रतिनिधित्व करणारा झेप घेण्याच्या पवित्र्यातला वाघ आहे.

या राजेशाही घुमटाची भव्यता मोबाईल फोनच्या स्क्रीनवर मावण्यासारखी नाही हे लगेच कळतं आपल्याला आणि मग तो फोटो काढण्याचा व्यर्थ खटाटोप टाळून आपण सज्ज्यातून खाली डोकावतो. मगाशी खालून वर घुमटाकडे पहात असताना जितकं चकित झालो असतो त्याच्या दहा पटीने आपण आता चकित होतो. इमारतीचा तिकिट खिडक्या असलेला भाग वरतून स्पष्ट दिसतो. सीएसटी स्टेशनाच्या या भागात रांगेने असलेल्या तिकिट खिडक्यांच्या समोर रांगा लावून अक्षरश: हजारो माणसं उभी असतात. त्या लांबलचक रांगा आणि स्टेशनातली हजारोंची गजबज.. त्यातल्या एकालाही वर मान करुन हे अप्रतिम वास्तुसौंदर्य बघावेसे का वाटत नाहीये असं कमालीचं आश्चर्यही वाटतं आपल्याला. पण मग आठवते जेव्हा आपण त्या गर्दीचा एक भाग असतो तेव्हाची आपली मनस्थिती. लक्ष्य असतं ते फ़क्त ट्रेनमधली विंडो सीट पकडण्याचं, त्याकरता धावत येऊन ट्रेनमधे उडी मारण्याचं. गजबजलेल्या मुंबईच्या सांदीकोप-यांमधे, सिमेन्ट कॉन्क्रिटच्या अवाढव्य ढिगा-यांमधे लपलेलं सौंदर्य किंवा हे असं वर खुलेपणाने विस्तृत पसरलेलं हे रेखीव, सुडौल वास्तुवैभव या कशाकरताही आपल्या मनात वेळ नसतो..
पण ते असतं आपण आवर्जून बघावं याकरता तिथेच असं शतकभराहून जास्त काळ स्थिरावून असतं.


या तिकिट खिडक्या असलेल्या प्रांगणातही इटालियन संगमरवाचा केलेला आलिशान वापर वरतून पहात असताना नजरेत भरतो. भारतीय नीलवर्णी लाव्हा दगडाच्या कौशल्यपूर्ण कमानीवर कोरलेली पाना-फ़ुलांची नक्षी. फ़रसबंदीही वैशिष्ट्यपूर्ण देखणी. फ़रशीच्या भिंतीजवळच्या कडांवरही नक्षीकाम आहे, छतावर सोनेरी, निळसर रंग.
सन १८८७ साली समारंभपूर्वक महाराणी व्हिक्टोरियाच्या सन्मानार्थ मुख्यालय आणि टर्मिनस स्टेशनचे नाव ’व्हिक्टोरिया टर्मिनस’ ठेवले गेले.
मुख्य रस्त्याच्या बाहेरच्या बाजूला या स्टेशनच्या दर्शनी भागाची लांबी पंधराशे फ़ुट भरते.
इ.स. १९२९ साली मुख्य उभारणीत फ़ेरबदल करुन टर्मिनस स्टेशन लोकल गाड्यांच्या वाहतुकीकरता राखून नव्या भागात लांब पल्ल्याच्या गाड्यांसाठी दुसरे स्टेशन उभारले गेले.
कालांतराने हे व्हिटी स्टेशन जगातले सर्वोकृष्ट कलात्मक रेल्वेस्टेशन म्हणून मान्यता पावले. आज ताजमहालाच्या बरोबरीने ही सर्वाधिक फोटो काढले गेलेली इमारत आहे.

कितीजण येतात साधारणपणे रोज या हेरिटेज इमारतीची ही गायडेड टूर करायला असा एक प्रश्न मी कुतूहलाने आमच्या गाईडला विचारते. आर्किटेक्चरचे विद्यार्थी मोठ्या संख्येने येतात, बाकी मुंबईच्या इतिहासाचा अभ्यास करणारे काही जण येतात, इतरही काही स्थानिक सुट्ट्यांमधे येतात पण येणा-यांपैकी ९०% परदेशी पर्यटक असतात. गाईडने काहिसे अपेक्षित असणारेच उत्तर दिले. वाईट वाटलेच.

पश्चिमेकडच्या लोखंडी, भव्य द्वारातून बाहेर येऊन आम्ही पुन्हा एकदा मध्य रेल्वे मुख्यालयाच्या इमारतीकडे वळून पहातो. पिवळ्या मालाड स्टोनमधे बांधलेली ही युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज दर्जा मिळालेली देखणी गॉथिक इमारत संध्याकाळच्या उतरत्या उन्हात सोनेरी रंगात झळकत दिमाखात उभी असते.


आमच्या मागून एक मोठा लोंढा येतो. कसला तरी मोर्चा. त्यातूनच वाट काढत घरी परतण्याकरता लगबगीने चालणारे मुंबईकर सीएसटी स्टेशनात हजारोंच्या झुंडिने घुसत असतात. स्टेशन नेहमीसारखेच गजबजलेले, गर्दीला आपल्या पोटात सामावून घेत ठाम उभे असते. कलात्मक असली तरी ही फ़क्त शोभेची, दिखावू नाही, एखाद्या म्युझियमसारखी इतिहासात जगणारीही नाही. १३० वर्षांहून जास्त काळ ही वास्तू जिवंत आहे. रोज चाळीस दशलक्ष व्यक्ती हिच्या या देखण्या फ़रसबंदीवरुन ये-जा करतात. त्यांच्या पदन्यासात या वास्तूचे हृदय धडधडत राहिले आहे सातत्याने. मुंबईत माणसे आहेत तोवर ही इमारतही आहे. मुंबईवर लिहिली गेलेली ही सर्वात प्राचीन परंतु कधीही जुनी होऊ न शकणारी कविता.
--
सीएसटी हेरिटेज टूर सोमवार ते शनिवार (सार्वजनिक सुट्ट्यांचे दिवस वगळता) दुपारी ३ ते ५ वेळेत करता येते. प्रवेश शुल्क रु. २००/-


लेख मुशाफिरी दिवाळी अंकामधे पूर्वप्रकाशित.

Thursday, April 20, 2017

अन्वर हुसेन ’अनहद..’

दोन वर्षापूर्वी नोव्हेंबरमधल्या एका शांत, थंड सकाळी इस्लामपूरला चित्रकार अन्वर हुसेनच्या ’अनहद.’ अशा सुंदर नावाच्या बंगल्यासमोर मी उभी होते. त्या नावाचा अर्थ काय असावा याचा विचार करत.

अन्वर हुसेनची चित्रं फ़ेसबुकवर बराच काळ पहात होते. त्याच्या चित्रांमधली कधी रोजच्या जगण्यातली सहजता, कधी निळ्या स्वप्नाळू रात्रींमधला रोमॅन्टीसिझम..चित्रविषयांत असलेली समकालिनता, त्याच वेळी गतस्मृतींमधे रमण्याची असोशी. रेखाटनांतली वास्तवता आणि काव्यमयता.. आणि या सा-या विरोधाभासाला समांतर असणारा त्याच्या चित्रांमधला अनमिस्टेकन असा अन्राग्रही साधेपणा आणि हळुवारपणा..



’अनहद’ मधे अन्वर हुसेनचा स्टुडिओ बंगल्याच्या दुस-या मजल्यावर गच्चीलगत, एकांतात..
तिथे संपूर्ण शांतता. बाकी घरात माणसांची गजबज, येजा.. अन्वरचे आई, वडिल, बायको, मुले, भाऊ, वहिनी, त्यांची मुले.. शाळेत जायची गडबड, स्वयंपाकघरातली धांदल, गप्पा.. कुटुंबवत्सल कोलाहल नांदतो आहे आणि त्याच वेळी कलाकाराच्या गरजेची शांतताही. अन्वरच्या चित्रांमधल्या लोभस विरोधाभासासारखेच हेही..
कसे साध्य केले हे?
अन्वर त्याच्या स्वभावाला साजेसं सौम्य हसतो, त्याचं अबोल, काहिसं अंतर्मुख व्यक्तिमत्व..
ते खुलतं रंगांच्या, स्वरांच्या सहवासात. स्टुडिओत गाण्यांचे सूर सतत पाझरत असतात.
आपल्या कामाबद्दल बोलताना, स्टुडिओ दाखवताना अन्वर मोकळा होत जातो..
“स्टुडिओतली ही शांतता, काम करताना मिळणारा हा एकांत अगदी आत्ताचा, हा बंगला बांधला गेल्या पाच-सहा वर्षांत तेव्हापासूनचा. पूर्वी आम्ही इथे जवळच रहायचो. घर लहानसं होतं, त्यातच काम करायचो. तिथे असतानाच चार प्रदर्शनं झाली. जहांगीरचा पहिला शो सुद्धा तिथे केलेल्या कामाचाच झाला. पण जागा खूपच अपुरी पडायला लागली.
हा बंगला बांधतानाच स्टुडिओ कसा असायला हवा याचा अगदी बारकाईने विचार मी आणि माझ्या वडिलांनी केला. त्यातूनच ही गच्चीलगतची, वरच्या मजल्यावरची जागा स्टुडिओकरता निवडली. एकाबाजूला हवी तशी प्रकाशमान, खुली आणि त्याच वेळी बाहेरच्या कोलाहलापासून अलग, निवांत.”
नुसताच हवा असलेला एकांत ही अन्वरच्या स्टुडिओची खासियत नाही.
सकाळच्या कोवळ्या उन्हात न्हाणारी टेबलावरची शुभ्र किटली आणि ताज्या पेपरची घडी.. खिडकीखालची आरामखूर्ची, ऎन्टीक पितळी कर्णा असलेला ग्रामोफ़ोन, घरातल्या भिंती शेल्फ़मधल्या पुस्तकांच्या रांगांनी भरलेल्या, स्टुडिओतल्या टेबलावर रचलेली पुस्तकं, चहाच्या सरंजामाशेजारी विसावलेली पुस्तकं..
अन्वरच्या भोवताली पसरलेलं हे आयुष्य.. लाइफ़ अराउंड मी.. त्याच्याच एका चित्रमालिकेचं हे नाव.
अन्वरच्या चित्रांमधे सातत्याने दिसणारं पुस्तकांचं अस्तित्त्व नेमकं आलं कुठून हे ’अनहद’मधे गेल्यावरच समजू शकतं. फ़क्त पुस्तकच नाहीत, त्याच्या चित्रांमधल्या कलात्मक अलमा-या.. त्यातली व्हॅन गॉघची प्रिन्ट्स, सूर्यफ़ुलं.. त्याची जुन्या हिंदी गाण्यांची, गझलांची आवड, सिनेमांची आवड, आवडते चित्रकार हे सगळं स्वत:चं स्वतंत्र अस्तित्त्व या स्टुडिओत वावरतात. या प्रत्येकाकरता स्टुडिओमधे स्वत:ची अशी स्वतंत्र स्पेस आहे.
शब्द, रंग आणि स्वर यांची एक अंगभूत, सहज लय घरभर वेढून आहे.
अन्वर हुसेनच्या पेंटींग्जमधे त्याच्या खूणा म्हणूनच इतक्या सहजतेनं आणि ठळक उमटलेल्या. त्याने एके ठिकाणी स्वत:च त्याच्या या स्टुडिओचं, स्टुडिओतल्या त्याचं वर्णन केलय.
स्टुडिओच्या टेबलावर कितीतरी कामाच्या, बिनकामाच्या वस्तुंचा पसारा..
नजर कायमच त्यावरुन फ़िरत असते
एक दिवस एके ठिकाणी नजर स्थिरावली
त्यात होता एका स्त्रीचा अर्धा झाकलेला.. की अर्धा दिसणारा चेहरा
एक पक्षी..काही अमूर्त आकार.. झाडांसारखं काहीतरी, थोडेसे उदास रंग असलेलं
मीच मागं एका कथासंग्रहाच्या कव्हरसाठी केलेलं..फ़्रेममधे बसवून तिथे ठेवून दिलेलं
हळूहळू त्याच्या अवतीभवती ब-याच वेगवेगळ्या वस्तु.. काही छोटी छोटी चित्र
जुन्या पेंटींग्जच्या प्रिन्ट्स साठत गेल्या.
चित्राच्या मागे दोन चित्र दिसतायत.. परवा आऊटडोअरला केलेल्या एका रस्त्याचं
चित्रातल्या रस्त्यानं थोडं अंतर चालून ब्लाइन्ड टर्न घेतलेला..
आकाशाचा तुकडा रंगवलेला एक कॅनव्हासचा कोपरा..
वरच्या बाजूला माझ्याच एका जुन्या चित्राची प्रिन्ट
आतच आत शिरणा-या, नजरेला खोल खोल घेऊन जाणा-या
गूढ कमानी..
एक घड्याळ समोर, काही पुस्तकं कवितांची, जीएंचा पत्रसंग्रह
आणि ख्वॉब का दर बंद है..
सगळ्यात काहीतरी बंध निर्माण झाल्यासारखं वाटू लागतं
स्त्रीचा चेहरा.. तो ब्लाइन्ड टर्न..त्या गूढ कमानी, ते मोकळं आकाश
आणि घड्याळाचा पुढे सरकणारा काटा..
झाकलेल्या चेह-यामागे काय असेल? काय असेल त्या ब्लाइन्ड टर्नच्या पुढे?
काय असेल त्या खोलवर जाणा-या गूढ कमानींच्या अंधारामध्ये?
काय असेल..
घड्याळाच्या काट्यांमधून स्त्रवत येणा-या काळामधे
कदाचित
मोकळं
आकाश..

चित्रकाराचे समृद्ध व्यक्तिमत्व स्टुडिओच्या चार भिंतींमधे आणि त्या भिंतींबाहेरच्या अवकाशातही भरुन आहे, आणि तेच त्याच्या चित्रांमधेही उमटत आहे.
चित्रकार, त्याचा स्टुडिओ आणि त्याची चित्र एकाच व्यक्तिमत्वाचे अंश आहेत. अभिन्न आहेत.
नॉस्टॅलजियाच्या खूणा सन्मानपूर्वक जपलेलं, कला, साहित्य, संगीतमय घर म्हणजे अनहद..
प्रसन्न, मोकळं. शांत, समाधानी.
घराच्या अंगणात सुंदर फ़ुलझाडं बहरलेली. कलात्मकता खानदानी सजावट.
साहिर, शकिल, कैफ़ी आझमींची गाणी, पाकिझातला लताचा मधाळ स्वर.. चलो दिलदार चलो..
स्टुडिओच्या बाहेर गप्पांची मैफ़ल रंगवायला सुंदर, आरामशीर जागा.
“घर बांधतानाच आपल्याला काम करायला स्वतंत्र स्टुडिओची जागा हवीच हे पक्क होतं. मला काम करताना त्यात कसलाही बाहेरचा डिस्टर्बन्स येऊ नये आणि आपल्या कामाचा घरातल्या इतरांना काही त्रास होऊ नये ही अपेक्षा मनात होती. काम करत असताना आपण एका तंद्रीत असतो, आपला एक मूड असतो. त्यात काम करताना कोणी बघत असेल तर मला ते आवडत नाही. लय गेल्यासारखी वाटते. त्यामुळे स्टुडिओ घरात एका बाजूला असावा हे कटाक्षाने पाहिलं. घरातले सगळेच माझी काम करतानाची प्रायव्हसी जपतात”
“या स्टुडिओत मला हवं ते सगळं आहे, मात्र तरीही माझ्या मनातल्या आदर्श स्टुडिओची संकल्पना ही नाही. दूर कुठेतरी निसर्गाच्या सहवासामधे, एकांत जागा असावी, आजूबाजूला अजिबातच माणसांचा वावर नको, किंवा अगदी कमी असेल अशी जागा.. मग ती लहानशीही चालेल. अगदी कौलारु दोन खोल्याही. तिथे फ़क्त रंग असतील, कॅनव्हास असतील, आवडती गाणी असतील, चित्र असतील बास. अजून काही नको. अशा जागी काम कितपत होईल माहीत नाही, पण जे होईल ते मनासारखं असेल हे नक्की.”
अन्वर हुसेन हे सांगताना मनमोकळं हसतात.
प्रत्येकाच्या मनात असतोच असा एक स्टुडिओ.
“मला फ़ार आवडलेला स्टुडिओ म्हणजे कोल्हापूरचा रविंद्र मिस्त्रींचा. ग्रेट प्रकार आहे तो. क्लासिक पद्धतीने बांधला आहे. असं काहीतरी वेगळं असावं असं वाटायचं. बाकी मी फ़ार कोणाकडे जात नाही त्यामुळे खूप काही इतरांचे स्टुडिओज पाहिलेले नाहीत. चंद्रमोहन सरांच्या स्टुडिओत बरेचदा जायचो, तिथे छान गप्पा होतात.
इथे माझे अनेक चित्रकार मित्र येत असतात. साहित्यिक, कलाकारही येत रहातात.”
“घरात कोणीच चित्रकार नव्हते, पण कला होतीच. साहित्याचीही आवड सगळ्यांना आहे. वडिल, भाऊ कविता करतात, मीही कधीतरी लिहितो.. चित्रांसंदर्भात लिहितो.”- अन्वर सांगतात.
अन्वरचे वडिल मराठी साहित्याचे चांगले जाणकार. त्यांनी सानियांच्या, आनंद यादव यांच्या कथांचे आणि इतरही अनेक कथांचे मराठीतून हिंदीत अनुवाद केले आहेत. जागर साहित्य कला नावाचा त्यांचा एक ग्रूप आहे, लेखक आपल्या भेटीला असा एक कार्यक्रम ते चालवतात.
घरात हिंदी, मराठी, इंग्रजी, उर्दू भाषेतल्या उत्तमोत्तम पुस्तकांनी भरलेल्या रॅक्स आहेत, अरेबियन नाईट्सचे गौरी देशपांडेंनी अनुवादित केलेले खंड समोर दिसतात. आशा बगे, मेघना पेठे, गौरी देशपांडे, सानियाही असतात. आमच्या कॉमन आवडीच्या कथा खूपच निघतात. आशा बगेंची सेतू, गौरीची थांग..
साहित्यिक गोष्टींची झालर गप्पांना लागते. शास्त्रीय संगीताच्या मैफ़िलींच्या बहारदार आठवणी निघतात. त्याकरता केलेल्या प्रवासांच्याही. हंपी, विजयवाडा, गदग.. भीमण्णांचे घर.
खालच्या मजल्यावर गडबड, वावर चालूच असते.
अन्वर हुसेन यांचे त्या गडबडीतही कॉम्प्यूटरवर डिजिटल प्रयोग चालू असतात, स्केचिंग सुरु रहाते.
मात्र सकाळी अकरा नंतर सगळं शांत होतं. अन्वरची स्टुडिओमधे कामाला लागण्याची वेळ. चित्रकाराची हक्काची जागा, निवांतपणा जपण्याची आस्था घरातल्या प्रत्येकाला आहे.
--

समोरच अन्वरने स्वत: बनवलेलं लाकडी सुंदर नक्षीकाम आणि चौकटी असलेलं पार्टीशन आहे. त्यातल्या चौकटींमधे नॉस्टेल्जियाचे अनेक तुकडे, घरातल्यांच्या आवडीनिवडीच्या खूणा..
जुन्या हिंदी सिनेमाची पोस्टर्स, गाणी, गझला, कवितांच्या ओळी, गायकांचे, चित्रकारांचे फोटो, प्रिन्ट्स.. आणि या सगळ्याचा आकर्षणबिंदू असतो देखण्या कॅलिग्राफ़ीतला कबीराचा दोहा.
इस घट अंदर अनहद गरजें, इस में छुटत फ़ुहारा
इस घट अंदर बाग बगीचे, इस में सिरजन हारा
इस घट अंदर सात समुंदर, इस में नौलख तारा
इस घट अंदर पारस मोती, इस में परखन हारा
कहत कबीर सुनो भाई साधो, इस में साई हमारा..
’अनहद’ चा मला हवा असलेला अर्थ त्यात सामावलेला, आणि अन्वरच्या घराचं, त्याच्या आयुष्याचं तत्वद्न्यानही.
--

“हे इझल पण यांनीच केलय”- नजमा, अन्वर हुसेन यांची अतिशय गोड, शांत स्वभावाची बायको, अभिमानाने सांगते. फ़ारच देखणं, सोयीचं इझल.
“आजोबा सुतारकाम करायचे, वडिलांनाही वेगवेगळ्या लाकडी वस्तु बनवायची खूप आवड. ती आवड माझ्यातही उतरली. वडिलांचं वर्कशॉपच होतं सुतारकामाचं. तिथे बघत बघत शिकलो.
इझल बरीच बघीतली. मला हवं तसं मिळेना. तेव्हा हे वेस्टेज मधून बनवलं. कॅनव्हासची स्ट्रेचर्स असतात, त्यातले काही वाकलेले, न वापरलेले वापरुन बनवलं. वॉटर कलरकरता यात वेगळी सोय केली आहे. त्याला जो थोडा आडवा ऎन्गल लागतो तसा यात करता येतो, शिवाय लाइटची सोयही केली आहे.”
“चित्र नेमकं किती दिवसात पूर्ण होतं हे सांगता यायचं नाही. चित्राची कल्पना डोक्यात येऊन ते कागदावर उतरेपर्यंत अनेकदा बराच वेळ जातो. विषय डोक्यात बराच काळ घोळत रहातो. विजापूरातल्या मशिदीतल्या कमानी पहाताना चित्र समोर दिसायला लागतं आणि मग सतारीचे विलंबीत लयीत सामोरे येतात.
मी शक्य तो एका वेळी एकाच चित्रावर काम करतो. त्यावरच फ़ोकस. ते पूर्ण झाल्यावर दुसरं.
मनामधे एक विषय बनलेला असतो. त्याप्रमाणे चित्र होत जातात. ठरवून असं नाही पण डोक्यातला विषय पूर्ण बाहेर पडेपर्यंत त्यातच काम होत रहातं.
स्टुडिओत काम करुन कंटाळा आला की बाहेर पडतो, एक दोघे मित्र मिळून. कधी कलाविश्वचे विद्यार्थी असतात सोबत. जिथे वाटेल तिथे बसतो, की काम सुरु. कधी स्केच, किंवा वॉटर कलर्स. पंधरा वीस दिवस असे भटकण्यात जातात. हायवे सिरिज त्यातूनच बनली.
गावगाडा या पुस्तकाकरता शंभर वर्षांपूर्वीचं गाव, लोक, लोकजीवन, फ़िरस्ते, भटके, व्यावसायिक अशांची रेखाटने करायची होती, त्या काळातली वेषभुषा, राहणीमान, रिती अशा अनेक गोष्टींचे बारकावे शोधून अभ्यासायचे होते. अशा वेळी स्टुडिओबाहेरील अशा सातत्याने केलेल्या भटकंतीचा उपयोग होतो. बाहेर गेल्यावर ताजी उर्जा मिळते.”
चित्र बाहेरच्या जगातलं असो की आपल्या अंतर्मानतल्या तळघरातलं.. त्याकरता केलेला विचार महत्वाचा, तो स्वत:चा आणि निखळ प्रामाणिक असायला हवा.
अन्वरच्या चित्रांमधली समजूत, आस्था, बाहेरच्या, त्याच्या भोवतालच्या जगाबद्दल असलेली संवेदनशीलता कॅनव्हासवर अलगद उतरते.
“इस्लामपूरात चित्रकलेचं वातावरण नाही. शहरात क्वचित कोणी प्रदर्शनं भरवतात. पण सातत्य नाही. चित्रांच्या नकला विकण्याचे, विकत घेण्याचे वाढलेले प्रमाण वाढते आहे मात्र ओरिजिनल चित्र विकली जाण्याचं प्रमाण फ़ारच नगण्य. माणूस गेला की त्याचं पोर्ट्रेट बनवण्याइतपतच चित्रकलेचं महत्व. पण या गोष्टी असतातच. आपण आपल्या आनंदाकरता चित्र काढत रहाणं मी महत्वाचं मानतो.”
अन्वर हुसेनच्या बोलण्यातली खंत, किंचित कडवटपणा लपत नाही.
--

गेली पंधरा वर्षं चित्र अन्वर हुसेन मुंबई-पुण्याच्या शहरी गजबजाटापासून दूर, इस्लामपूरात शांतपणे, आपल्याला हवी ती आणि तशीच चित्र काढत आहे.
कमीत कमी आणि ताकदवान रेषांमधे जिवंत होणारं व्यक्तिचित्रं ही अन्वरची खासियत.. मग ते ओम पुरीचं असो किंवा गालिबचं..
पुरातन हवेलीच्या अंगणात चांदणं लगडल्यासारखं दिसणारं रात्रीच्या अंधारातलं चाफ़्याचं झाड असतं, झाडाखाली अंथरलेल्या सतरंजीवरचा गाण्यांचे सूर हवेत पसरवणारा ग्रामोफ़ोनचा अंधारात उजळलेला पितळी चमकदार कर्णा..
अन्वर हुसेन यांची मनस्वी, काव्यमय रेषा दीर्घकाळ नजरेसमोरुन हलत नाही.
त्यांनी केलेली पुस्तकांची मुखपृष्ठही देखणी, आपला वेगळेपणाचा ठसा जपणारी.
कृष्णधवल, गजबजलेली पण नितांत सुंदर ’मुंबई डायरी..’, ’हायवेपलीकडच्या गावात’ दिसलेली चहाची टपरी, कट्ट्यावरच्या गप्पा..
अन्वरच्या चित्रांमधला रिऎलिझम घटना, वेळ, ते जग डॉक्यूमेन्ट करणारा आहे. वास्तवतेच्या अखंड प्रवाहाच्या काठावरुन तो निवांत विहरत आहे. तो विषयात गुंतून पडत नाही.
चित्रं फ़क्त विकण्याकरताच काढली जातात असा समज झालेल्या आजच्या युगात अन्वरसारखा चित्रकार विरळा.
’अनहद’चा निरोप घेताना अन्वरने त्याच्या फ़ेसबुक पेजवर लिहिलेल्या ओळी मला आठवतात.
2016  का आखरी चित्र इजल पे है...
ये रंग ओ लकीरों का सफर यूं हि जारी रहेगा ताउम्र...
मंज़िल मिले ना मिले,
बेशक, सफर जो जारी है , सुकून भरा है...
रास्ता जो तय किया है अब तक, कईं मकामों से होकर गुजरा...
और अब ये रास्ता उस रास्ते से आ कर मिला है जो पल पल जिंदगिकी असल कहानियोंसे रुबरू होता रहता है ...
इनही 'रास्तों' से कुछ कहानियां जिनको मैं अपने कॅनवास पे लिये जल्द हि आप के सामने आ रहा हूँ...
फिर एक बार उसी गैलरी कि दिवारों पे, जो बेहद करीब है मेरे दिल के..


--------------------------------
लेख लोकमत-मंथन पुरवणीमधे पूर्वप्रकाशित.

Wednesday, April 12, 2017

In the City, a library

तुमच्या, माझ्या, कुणाच्याही शहरातली, एक लायब्ररी.
शहरात अनेक लायब्र-या असू शकतात, असतात.
त्यातली एखादी खूप जुनी, सार्वजनिक असते. कदाचित शहर वसलं तेव्हाच तिची योजना झालेली असते.
 मग शहर वाढतं तसं तीही वाढत जाते, समृद्ध होत जाते.
प्राचीन ग्रंथ, संदर्भाकरता, अभ्यासाकरता त्यात जमा होत जातात.
गाजलेली पुस्तकं, लेखकांचे नाव मोठं करणारी, बदनाम करणारी, लोकप्रियतेच्या शिखरावर आरुढ झालेली, लाटेसारखी विरुन गेलेली, वादळ उठवणारी, गदारोळ माजवणारी, चर्चा घडवून आणणारी, कोर्टाच्या पाय-या चढायला लावणारी वादग्रस्त.
 शास्त्राची, इतिहासाची, रुढी-परंपरांची, अभ्यासाची, मनोरंजनाची, पुन्हा पुन्हा परतून यायला आव्हान करणारी किंवा नुसतीच जागा भरणारी.
चाळवणारी चटोर किंवा जडजंबाळ गंभीर...
असंख्य, हजारो, लाखो पुस्तकं तुमच्या शहरातल्या लायब्ररीतल्या शेल्फ़ांवर, कपाटांमधे, रॅकवर ओळीने विराजमान झालेली.


एकेकाळी उत्सुकतेने तुम्ही लायब्ररीच्या पाय-या चढलेल्या असता, तिथे बसून एका मागोमाग एक पुस्तकांची पाने खाल्लेली असतात.
लायब्ररी तुमच्या शहरातले एक वाजते गाजते, नांदते, जिव्हाळ्याचे, सांस्कृतिक घडामोडींचे केंद्र बनते. तिथे लेखक भेटीला येतात, व्याख्याने होतात.
 पण मग दशकं उलटतात, पिढी बदलते. संदर्भाची, मनोरंजनाची साधने बदलतात.
लायब्ररी बदलतेच असं नाही. शहर वाढतं त्या प्रमाणात सदस्य संख्या वाढतेच असं नाही.
मग टेबल खूर्च्या जुन्या होतात, शेल्फ़ांवर धूळ साचते, पुस्तकांची पानं महिनोन महिने, वर्षानुवर्षे उलटूनही पाहिली जात नाहीत, घरोघरी आपला स्वतंत्र पुस्तकांचा साठा करणारी वाचनप्रिय पिढी लायब्ररीचा पत्ता विसरुन जातात. त्यांना लायब्ररीची गरजच वाटत नाही.
कोप-यात सारुन दिलेल्या अडगळीचं विधीलिखित लायब्ररीच्या माथी लिहिलं जातं.
तुमच्या शहरात अशा जीर्ण झालेल्या, कसर लागलेल्या, पिवळ्या पडलेल्या, उंदरांनी कुरतडलेल्या पुस्तकांच्या थप्प्यांनी वाकलेल्या, खिळखिळ्या झालेल्या कपाटांमधे उत्थानाची वाट पहात मलूल पडून राहिलेल्या पुस्तकांनी भरलेल्या किती लायब्र-या आहेत याची तुम्हाला जाणीवही होत नाही. झाली तरी काय करणार असता तुम्ही त्याचं?


लायब्ररी म्हणजे नेमकं काय असते? पुस्तकांचे संग्रहालय? की वाचकांची पाणपोयी?
पुस्तके आणि वाचक दोन्ही एकमेकांशी संवाद करतात त्यालाच लायब्ररी म्हणता येईल.
वाचक फ़िरकलाच नाही, पुस्तकांची पानं उलटलीच गेली नाहीत तर ती लायब्ररी नाही, ते पुस्तकांचं कब्रस्तान.
तुमच्या शहरात अशी किती कब्रस्तानं आहेत, ज्यांना एकेकाळी लायब्ररी म्हणत?
मुंबई शहरामधे नेमक्या किती लायब्र-या आहेत, त्यातल्या किती जिवंत, किती धुगधुगी असणा-या, किती मृत आहेत? माहित नाही याचा कधी कोणी सर्व्हे केला आहे का?
मात्र चिरोदीप चौधरी आणि जेरी पिंटो या दोघांना शहरातील अशाच एका एकेकाळी जिवंत, नांदत्या, आता मृतवत झालेल्या प्राचीन, सार्वजनिक लायब्ररीची विचारपूस कराविशी वाटली.
 या दोघांपैकी एक फोटोग्राफ़र आणि एक लेखक.
ज्या अर्थी त्यांना हे करावसं वाटले त्या अर्थी दोघेही अर्थातच संवेदनाशील..
त्या दोघांनी लायब्ररीमधे अनेक दिवस, तास घालवले. कित्येक दशकं कधीही कोणी ज्याची पानं उलटली नाही त्या पुस्तकांच्या अंतर्भागात ते डोकावले.
तिथे त्यांना काही विलक्षण गोष्टी सापडल्या, ज्यांच्या वरुन अनेक कथांचा, नव्या पुस्तकांचा जन्म होऊ शकतो अशा गोष्टी.. फ़ार काही वेगळ्या, दुर्मिळ नाही, पण विलक्षण.
कोणाला तरी आलेलं पत्र, ज्यावर सत्तर वर्षांपूर्वीची तारिख आहे, सुंदर स्केच आहे, पानांमधे ठेवलेलं आता फ़ॉसिल झालेलं फ़ूल, ट्रामचं तिकिट, बसचं तिकिट- ज्याचे थांबेही शहराच्या नकाशावरुन आता अस्तंगत झालेले, कोणाला तरी कोणीतरी लिहून ठेवलेला निरोप, केलेली कविता, किराणामालाचे हिशोब..



बदललेल्या, जीर्ण झालेल्या, थांबलेल्या, नाहिशा झालेल्या काळाच्या खूणा पुस्तकांच्या पानांमधे गोठलेल्या होत्या.
प्राचीन झालेली, ओसाड पडलेली लायब्ररी आणि जीर्ण झालेली, संदर्भ हरवलेली पुस्तकं.. नेमकं कसं बघायचं यांच्याकडे?
वाचक पुस्तक वाचतात म्हणजे नेमकं काय करतात?
सार्वजनिक मालकीच्या पुस्तकांकडे बघण्याचा त्यांचा दृष्टीकोन कसा असतो?
काळाच्या कोणत्या खूणा वाचक आपल्याही नकळत मागे सोडतो?
वाचक आणि पुस्तक यांच्यातलं नातं किती जिव्हाळ्याचं, तटस्थतेचं, लोभाचं, हिंस्त्रपणाचं असतं?
चिरोदीप आणि जेरीने हे सर्व जाणून घेतलं. त्याचे त्यांनी फोटो काढले, त्यावर लिहिलं आणि मग त्याचं प्रदर्शन भरवलं.
प्रोजेक्ट ८८ या कुलाब्याच्या आर्ट गॅलरीमधे ते गेल्या महिन्यापासून चालू आहे.
या प्रदर्शनातले फोटो हे अनेकदा सेल्फ़ी वाटतात. त्या त्या काळातल्या वाचकाने आपल्या वास्तवाला कैद करुन ठेवलेली सेल्फ़ी.
तुम्ही लायब्ररीची पायरी शेवटची कधी चढलात?
तुमच्या मुलांना लायब्ररीचं सदस्यत्व घ्यायला आणि तिथे जायला सांगीतलत?
ती जातात?
In the City, a library हे प्रदर्शन आपल्याला हे प्रश्न विचारते.
आपल्या शहरातल्या लायब्ररीच्या जीवन-मरणाला कारणीभूत ठरतील यांची उत्तरं.


In the City, a library
Chirodeep Chaudhuri and Jerry Pinto
Project 88
Exhibition up to 15th April.

Monday, March 6, 2017

गिव्ह पटेल- विहिरी आणि फ़ूटबोर्ड रायडर

ताजच्या मागच्या रस्त्यावर सनी हाऊसमधे मिरचंदानी-स्टाइनरुक गॅलरी आहे. रस्त्याचे नाव मेरेवेदर स्ट्रीट. हा रस्ता, म्हणजे खरं तर गल्लीच. कुलाब्याच्या कॅफ़े मॉन्देगरच्या कॉर्नरवर असलेल्या जंक जुलरी स्टॉलला वळसा घालून आतल्या रस्त्यावर गेलं की मेरेवेदर स्ट्रीटपर्यंत यायला पाच मिनिटही लागत नाहीत, पण या आतल्या रस्त्यावर इतकी काश्मिरी कार्पेट्स- हॅन्डलूम एम्पोरियम्स, कॉटेज आर्ट-क्युरिओ शॉप्स, प्रेशस स्टोन्सची दुकानं आहेत (आणि सगळ्यांवर अरेबसगळ्यांवर), आणि हे वातावरण दर वेळी उगीचच इतकं अनोळखी वाटणारं, की खूप वेळ रेंगाळून मग आपण पुढे जातो.
मेरेवेदर रस्ता एका बाजूने ताजच्या मागच्या बाजूच्या सुंदर, कलात्मक दगडी कुंपण भिंतीने बंदिस्त आणि समोरच्या फ़ूटपाथवरच सनी हाऊस. या इमारतीचा अत्यंत जुना, इसवीसनापूर्वीच्या डिझाइनचा लाकडी जिना चढून पहिल्या मजल्यावर जायचं. एक बंद, शिसवी लाकडी दरवाजा असलेलं घर. त्याची बेल मारुन दरवाजा उघडला जाईपर्यंत जिन्याच्या लॅन्डींगवरचं सुंदरसं पेंटींग बघायचं.
आतली जागा प्रशस्त, जुन्या स्टाइलचं उंच छत, गोलाकार कमानी असलेल्या पूर्ण काचेच्या खिडक्या, त्यातून दिसणारी बाहेरची छान, हिरवीगार झाडं.. भिंतीवरची चित्रं पहायच्या आतच आपल्याला कलात्मक वाटायला लागतं.
उषा मिरचंदानी आणि त्यांची मुलगी रंजना स्टाइनरुक यांनी मिळून चालवलेली ही गॅलरी. कटेम्पररी आर्टिस्ट्सचं फ़ार छान काम इथे कायम प्रदर्शित होत असतं.
सध्या इथे मुंबईस्थित कवी-लेखक-चित्रकार गिव्ह पटेल यांच्या चित्रांचं प्रदर्शन चालू आहे.


गिव्ह पटेल यांच्या कविता काही मी वाचलेल्या नाहीत, पण त्यांची चित्र मला अतिशय आवडतात.  कवितेसारखीच वाटतात. सामान्य माणसांच्या जगणं, जगण्यातली विसंगती, माणूस-शहर-निसर्गातलं बदलत जाणारं नातं, रोजच्या जगण्यातून दूर गेलेला पण आसपासच असणारा निसर्ग.. असं बरंच काही त्यांच्या चित्रांमधून संवेदनशीलतेनं हाताळलेलं असतं. माणसांच्या बसण्याची, उभं रहाण्याची ढब, हावभाव यातून खूप काही व्यक्त होत असतं त्यांच्या चित्रात. शहर आणि माणूस आपल्या परस्पर नात्यामधून कसे इव्हॉल्व होत जातात यावर भाष्य करणारी गिव्ह पटेल, सुधीर पटवर्धन अशांची चित्र ख-या अर्थाने समकालिन.

आत्ताच्या प्रदर्शनामधलं गिव्ह पटेलांचं फ़ूटबोर्ड रायडर हे ऎक्रिलिकमधलं चित्र विलक्षण परिणामकारक. आकाराने फ़ार मोठं नाही, पण खोल आशय सामावलेलं.


ट्रेनच्या खिडकीवर डोकं टेकवून झोपलेला एक माणूस. त्याच खिडकीच्या बाहेर लटकून उभा राहिलेला एक जण. त्याचं डोकं आणि खांद्याचा भाग आणि दोन्ही हातांचे त्या खिडकीला पकडू पहाणारे पंजे आपल्याला दिसतात. ट्रेनच्या वेगात त्याचे उडणारे केसही दिसतात. मुंबईतल्या लोकलनी प्रवास करणा-याला रोजच दिसणारं हे दृश्य. रोजच पाहिल्याने त्यातला जीवावरचा धोकाही आपण सहज स्विकारलेला. झोपलेल्या माणसाच्या बाजूला जागे असणा-या दोघांच्या निर्विकारतेवरुन ते जाणवतही आहे. त्या बाहेर लटकलेल्या माणसाच्या मागून दिसणारी एक डोंगरांची रांग विलक्षण आहे. ती पहाताना असं वाटतं की हे बाहेरचं दृश्य, तो लटकता माणूस, त्यातला धोका हे सगळं आतल्या झोपलेल्या माणसाच्या स्वप्नातलं दृश्य असेल का? आणि आयुष्याच्या दोरीला, रोजच्या जगण्याला कसबसं लटकून प्रवास करणारा माणूस हा आतला आहे की बाहेरचा? नक्की नाही सांगता येत.
गिव्ह पटेलांच्या चित्रात अनेकदा आतला आणि बाहेरचा अवकाश यांच्यातलं नातं डोकावतं. त्यांच्या आधीच्या ’विहिर’ या चित्रमालिकेमधेही ते होतं.
फ़ार सुंदर, गहन, मनाचा तळ ढवळून काढणारी आहेत या विहिरी. त्यांच्या तळात डोकावून पहाताना सिरिन, खोलवर शांतवणारा, विचारात पाडणारा अनुभव येतो. त्यातल्या काही विहिरी या प्रदर्शनामधेही आहेत. कधी गुलमोहोराची लालजर्द फ़ांदी, कधी हिरवं शेवाळ, कधी पौर्णिमेचा चंद्र विहिरीच्या पाण्यात प्रतिबिंबित झालेला, कधी आपलं स्वत:चं प्रतिबिंब त्यातून आपल्यालाच पहातं. कधी कधी आत डोकावणारे आपण असलो तरी आपल्याकडे पहाणारं प्रतिबिंब कुणा वेगळ्या व्यक्तिचंही असू शकतं.
हा अनुभव प्रत्येकानी आपापला घ्यायलाच हवा असा.
गिव्ह पटेल यांचभाएक सविस्तर मुलाखतही आतल्या व्हिडिओवर पहाता-ऐकता येते.
मिरचंदानी-स्टाइनरुक गॅलरीमधलं हे प्रदर्शन पहाण्याची संधी १८ मार्च पर्यंतच आहे. तेव्हा शक्य असल्यास लगेच प्लॅन करा.

Sunday, March 5, 2017

हिरवागर्द हिरामण तोता..

बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या शतकोत्तर सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त एनजिएम मधे भरलेलं प्रदर्शन.
एनजिएमच्या भिंतींवर रविवर्माची दमयंती, अमृता शेरगिलच्या तीन मुली, पिठावालांची पारशी गर्ल, हळदणकरांची ज्योतिर्मयी, तीर्थाटनाला निघालेला फ़किर यात्रेकरु, त्रिंदादांची फ़्लोरेन्टाईन, आलमेलकरांच्या आदिवासी कन्यका..एकेक ओळखीची, मन मोहवून टाकणारी चित्रे..
मुल्लर, पळशीकर, गायतोंडे, हुसेन, रझा, आरा, हेब्बर, गाडे, अंबादास, हरकृष्णलाल, शंखो चौधुरी, मजुमदार, कोलते,  चोयाळ अशा चित्रकारांची बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या १२५ वर्षांच्या कालावधीत सुवर्ण पदकांनी सन्मानित झालेली, नंतर खूप गाजलेली चित्रे पहात आपण पुढे सरकत असतो.
ज्यावेळी ही  चित्रे स्पर्धेला पाठवली असतील त्यावेळी तरुण, स्ट्रगलिंग आर्टिस्ट असणारे हे चित्रकार आपल्या चित्राला बहुधा पहिल्यांदाच मिळालेला सन्मान पाहून किती हरखून गेले असतील.. वगैरे विचार डोक्यात असतात.
बहुतेक चित्रं आपण आधीही अनेकदा, कुठे ना कुठे पाहिलेली असतात, तरीही ती पुन्हा पुन्हा पहाविशी वाटण्यामागे काय जादुई कारण असावं, सिनर्स डिव्हाइनमधल्या त्या जोडप्याच्या कपड्यांमधला तो अद्वितीय पिवळा अजूनही किती मोहवणार आहे.. असा विचार मनात येत असतानाच अचानक एक हिरवगर्द चित्र समोर येतं..
अगदी पाऊल पुढे टाकू देणारच नाही अशा छटांमधलं त्या मानाने लहानसच.
लयदार मोहक रेषा, एकातएक गुंतलेले हिरवे, लोभस तलम पोत.. मुघल मिनिएचरमधली एक अंगभर हिरवा पोषाख ल्यायलेली नाजूक, सुंदर तरुणी सज्जामधे बसली आहे, हातावरची मेहेंदी निरखून पहाते आहे बहुधा, तिच्या मागे केळीचे हिरवे बाग.. त्यावर किरमिजी केळफ़ुलांचे घोस.
फ़ार काही तपशिल नाही आहेत चित्रात, आहेत ते सगळेच फ़ार  देखणे.. मुलायम आणि प्रवाही.
पण आपल्याला पाय पुढे टाकू देत नसतो त्या तरुणीच्या खांद्यावर बसलेला मखमली हिरवा रावा.
हिरामण तोता.
तरुणीच्या हिरव्या साजातूनही त्याचं अस्तित्त्व ठळक वेगळेपणाने दिसतं..

ए. आर. चुगताई (१८९५-१९७५) या नंतरच्या काळात पाकिस्तानात स्थायिक झालेल्या चित्रकाराने रंगवलेला.
घरी आल्यावर कुतूहलाने चुगताईंबद्दल वाचत होते त्यावेळी कळलं स्वातंत्र्यपूर्व भारतातल्या लाहोर मधे जन्मलेले हे चुगताई अबनिंद्रनाथ टागोरांचे विद्यार्थी. तरीच हिरामण तोता चित्रावर बंगाल स्कूलची छाप ठळक दिसत होती.  
 रेअर बुक सोसायटी ऑफ़ इंडियामधल्या नोंदीत अजून एक कुतूहलजनक तपशील सापडला.
शाहजहानने बांधलेल्या ताजमहाल या वास्तुचे प्रमुख आर्किटेक्ट अहमद मिमार लाहोरी यांचे हे ए. आर. चुगताई थेट वंशज.
हिरामण तोता आणि चुगताई आता कायम स्मरणात राहिल.

Tuesday, January 3, 2017

चित्रकाराच्या प्रदेशात: स्टुडिओ पोर्ट्रेट्स

आर्ट गॅलरीमधे, पांढर्‍याशुभ्र भिंतीवर, देखण्या फ्रेम्समधे सजलेली, सुयोग्य प्रकाशयोजनेत झळाळून उठलेली पेंटींग्ज पहाताना हे विसरणं इतकं सोपं असतं- की ही पेंटींग्ज एका दीर्घ प्रक्रीयेचा प्रवास पार करुन इथवर पोचलेली आहेत. चित्रकाराच्या स्फ़ुर्तीचा, सर्जनाचाच नव्हे तर परिश्रमाचा, नियोजनाचाही हा प्रवास असतो.
आणि हा प्रवास ज्या प्रदेशातून घडतो तो प्रदेश खास त्या चित्रकाराच्याच मालकीचा.
पेंटीग्ज सार्‍या जगाकरता असतीलही पण हा प्रदेश नाही. 
चित्रकाराचे खाजगी क्षण, घाम,अश्रू, वैफ़ल्य, इर्षा, निराशा, आनंद, उत्साह..सगळ्याचा उगम आणि अस्त केवळ या प्रदेशापुरतेच मर्यादित. त्यातून जन्माला आलेलं पेंटींग जग बघतो. जन्मापूर्वीचा हा प्रवास बाहेरच्या जगाला अनभिज्ञच रहातो.
काय असतं त्या निळ्या,सुंदर पक्ष्याचं नाव जो स्टुडिओच्या खिडकीत बसून चित्रकाराला स्फ़ुर्ती पुरवतो?
ते जाणून घ्यायचं एक कुतूहल.. ते मनात नेमकं केव्हा रुजलं सांगता यायचं नाही तरी ते रुजलं याचं आश्चर्य अजिबात नाही. चित्रकार समजला तर चित्र समजणं जास्त सोपं असा एक विश्वास मनात नेहमीच होता.

चित्रनिर्मिती होत असताना, अपूर्ण रंग ल्यायलेल्या इझलसमोर उभा असलेला चित्रकार नेमका कसा असतो?
इझलसमोरचा चित्रकार हा बेटावरच्या एकाकी प्रवाशासारखा असतो असं रेम्ब्राचं एक विधान आहे.
त्या बेटावरचा त्याचा दिनक्रम नेमका असतो तरी कसा?..


बोस्टनच्या म्युझियम ऑफ़ फ़ाईन आर्टमधे रेम्ब्राचं ’द आर्टिस्ट इन हिज स्टुडिओ’ पहाताना त्याचं हे विधान आठवलं. लहानशा स्टुडिओतलं भव्य, पाठमोरं इझल.. स्टुडिओतला सर्व भौतिक अवकाश त्याने व्यापलेला आहे, चित्रकार जरा लांब उभं राहून इझलकडे पहातो आहे, कदाचित तो रेम्ब्रां स्वत:च आहे. इझलवरचा कॅनव्हास कोरा आहे की चित्र काढून पूर्ण झालेलं आहे काहीच माहित नाही. पण चित्रकार विचार करतो आहे, त्याच्या हातात ब्रश आहे, तडा गेलेल्या भिंतीवर पॅलेट आहे. स्वत:च्या दुनियेत हरवलेला कलावंत, स्टुडिओतला बंदिस्त, बाहेरच्या जगापासून आयसोलेटेड असलेला अवकाश, चित्रकाराच्या चेह-यावरचे पूर्ण काळे डोळे, आतमधे पहाणारे.. या अवकाशात आपल्याला इझलवरचं चित्र फ़क्त दिसत नाही, पण चित्रकार, त्याची वैचारिक क्षमता, कल्पनाशक्ती, शिस्त, कौशल्य.. सगळं स्पष्ट दिसतं, जाणवतं.
चित्रकार आणि त्याच्या भोवतालचा अवकाश हे सगळं घेऊन येतो. त्यांच्या दरम्यान असतं त्याचं चित्र. 
आपल्याला या तिनही गोष्टींबद्दल सारखंच कुतूहल वाटत आहे हे ठामपणे कळण्याचा हा क्षण होता.
त्यानंतर मग मनात कुतूहल, चौकसपणा घेऊन चित्रकारांच्या स्टुडिओंची.. लहान, मोठे, जुने, नवे, नीटनेटके, अस्ताव्यस्त, कलात्मक, प्रॅक्टीकल, गोडाऊनमधले, नदीकाठचे, पर्वतावरचे, समुद्रकाठचे.. चित्रकाराच्या व्यक्तिमत्वाचा अविभाज्य भाग असलेल्या या प्रदेशाची मी बिनदिक्कत सैर केली. 

हिमालयात मनालीच्या वाटेवरचा देखण्या निसर्गचित्रांची उधळण असलेला चित्रकार रोरिकचा स्टुडिओ,  कोल्हापूरचा बाबुराव पेंटरांचा भव्य, अनेक कौशल्यपूर्ण करामती असलेला स्टुडिओ,  आर्टफ़ेस्टीवलमधे पाहिलेली वयोवृद्ध चित्रकार रायबांच्या  कापडाचे तागे पसरुन ठेवलेल्या अंधा-या स्टुडिओची प्रतिकृती आणि सर्वात अस्वस्थ करुन गेलेलं रविवर्माच्या गिरगावातल्या चंद्रमहाल इमारतीत आता अवशेषांची एकही खूण मागे न उरलेल्या स्टुडिओचं काळाच्या पोटात गडप झालेलं अस्तित्व..
इझलच्या मागे पेटती फ़ायरप्लेस असलेला, एका ब्लॅक अ‍ॅन्ड व्हाईट चित्रात पाहीलेला अमृता शेरगिलचा स्टुडिओ, व्हिन्सेन्टचा पिवळ्या सूर्यफ़ुलांची फ़ुलदाणी स्टुलावर ठेवलेला, सुहृदाची वाट पहात राहिलेला यलो हाऊसमधला एकाकी स्टुडिओ, मातिझने त्याच्या चित्रातूनच अजरामर करुन ठेवलेला रेड स्टुडिओ,  गोगॅंचा ताहिती बेटावरचा बांबूच्या पडद्याची भिंत असलेला स्टुडिओ.. वाळकेश्वरचा सर्व्हन्ट्स क्वार्टरमधला आरांचा स्टुडिओ, गायतोंडेंचा निजामगंजच्या बरसातीतला धूळीचे ठसे उमटवणारा स्टुडिओ, ग्रेसच्या कवितांच्या ओळी ल्यायलेला शुभा गोखलेंचा कलात्मक गोंदणगाव नावाचा स्टुडिओ, भानू अथैयांचा आलिशान इमारतीच्या तळमजल्यावर लहानशा गॅरेजमधला भिंतीवर मीना कुमारीचं देखणं कृष्णधवल छायाचित्र आणि काचेच्या शोकेसमधे ऑस्करचा सुवर्णपुतळा मिरवणारा स्टुडिओ, अतुल दोडियांचा सुरुवातीच्या काळातला बैठ्या चाळीतला, मोकळा ढाकळा आणि मग आताचा आपल्या आत लहानसा कारखानाच वागवणारा स्टुडिओ.. देवदत्त पाडेकरचा परदेशातला एफ़िशियन्ट स्टुडिओ, जमिनीवर रंगांच्या शिंतोड्यांची कलात्मक रांगोळी असलेला प्रभाकर कोलतेंचा हवेशीर, प्रसन्न स्टुडिओ, बघायची तीव्र इच्छा असलेला जॉर्जिया ओकिफ़चा सान्टा फ़ेमधला अडोब स्टुडिओ..
अशा असंख्य पाहिलेल्या, न पाहिलेल्या, ऐकलेल्या स्टुडिओंच्या कथा आणि त्यातल्या चित्रकारांच्या कहाण्या मनात आहेत ज्या तुमच्यासोबत शेअर करायच्या आहेत.   

स्वत:च्या मालकीचा स्टुडिओ हे प्रत्येक चित्रकाराचं स्वप्न असतं. ते तो नेमकं कधी बघायला सुरुवात करतो?
चित्रकाराचा खाजगी प्रदेश स्टुडिओच्या चार भिंतींमधे सामावलेला असतो हे खरं पण चित्रकार काही जन्माला येतानाच हा स्टुडिओ सोबत घेऊन येत नाही. तो मिळवण्याकरता त्याला स्ट्रगलचा, अनुभवाचा एक निश्चित टप्पा पार करावा लागतो. प्रत्येक चित्रकाराची चित्रांची स्टाईल जशी वेगळी, खास त्याची, तशी त्याच्या स्टुडिओतल्या प्रदेशाची संकल्पनाही खास त्याचीच असणार..
सुभाष अवचटांनी त्यांच्या ’स्टुडिओ’ पुस्तकामधे चित्रकाराच्या मनातल्या आणि भोवतालच्या, अमूर्त आणि मूर्त दोन्ही अवकाशांचा वेध जाणतेपणाने घेतला आहे. आपल्या मनातल्या स्टुडिओच्या शोधाचा प्रवास वाईतल्या तर्कतीर्थांच्या वाड्यापासून खंडाळ्याच्या स्कॉटिश चॅपेलपर्यंत करत असताना चित्रकाराला त्याचा प्रदेश आणि अवकाश दोन्ही सापडणं किती कठीण हे त्यांनी नेमकेपणानं शब्दात उतरवलं.
प्रत्येक कलाकाराची स्वत:ची अशी एक ओळख असते जी त्याच्या कलाकृतीतून दिसते आणि त्याच्या व्यक्तिमत्वातूनही. कलाकाराच्या जीवनखूणा कलेत उमटलेल्या असतात. त्याच्या वाचूनही कला असतेच कारण कलेला स्वत:चं स्वयंभू व्यक्तिमत्व असतं.
स्टुडिओमधे काम करत असताना बंदिस्त, एकाकी अवकाशात चित्रकार या स्वत:च्या ओळखीचा अखंड शोध घेत रहातो. अनेक चित्रकारांनी अगदी व्हर्मिए, पिकासोपासून फ़्रिडा काहलो, अमृता शेरगिलपर्यंत अनेकांनी, स्टुडिओत काम करतानाचं, बहुतेकदा सेल्फ़ पोर्टेट रंगवलं, ते आपल्या शोधाच्या प्रवासातील एक स्थानक म्हणूनच कदाचित. चित्रकारांनी न लिहिलेल्या आत्मचरित्रातलं ते एक महत्वाचं प्रकरण. त्यात त्यांनी आपलं तांत्रिक कौशल्य, आपल्या सवयी, आपली मॉडेल, आवडीच्या, प्रेरणा देणा-या गोष्टी यांची एक ठळक कालनोंद करुन ठेवली.
 कला म्हणजे फ़क्त रंग रेषा, आकार नाही.. त्या चितारणारे ब्रश, पॅलेट, ट्यूबा, अवजारे, इझल आणि त्यामागचा सदेह चित्रकारही. कलाकाराच्या व्यक्तिमत्व घडणीत जे असंख्य घटक सामावलेले असतात, त्यांचे अस्तित्त्व स्टुडिओत विखुरलेले असते. पाब्लो पिकासोच्या स्टुडिओमधे पाऊल ठेवल्यावर म्हणूनच व्हॅनेसा बेल ही कला-समिक्षक लिहिते:  “The whole studio seemed to be bristling with Picassos. All the bits of wood and frames had become like his pictures...”


अर्थातच स्टुडिओच्या चार भिंतींमधलं इझल लावलेलं, रंग, ट्यूब्ज, पॅलेट-ब्रशचा पसारा मांडलेलं जग नुसतं बघून ना आपल्याला चित्रकाराच्या जाणीवांच्या प्रदेशात प्रवेश मिळतो, ना आपल्या मनातल्या असंख्य कलाविषयक प्रश्नांची उत्तरं मिळतात. त्याकरता त्या चित्रकारानेच बोलायला हवं. त्याला बोलतं करण्याकरताच हा खटाटोप.
चित्रकाराच्या प्रत्यक्ष स्टुडिओत जाऊन त्याच्या चित्रनिर्मितीमागची स्फ़ुर्ती, परिश्रम,नियोजन यासकट तो चित्रकार जाणून घेणं आणि ते तुमच्यापर्यंत पोचवणं आव्हानात्मक निश्चितच.. पण मजेदारही ठरेल.  

(लोकमतच्या मंथन या रविवार पुरवणीमधे जाने.२०१७ पासून सुरु झालेला हा कॉलम आहे. दर पंधरा दिवसांनी यात एक चित्रकार त्याच्या स्टुडिओसकट तुमच्या भेटीला येईल. तेव्हा वाचत रहा..)

Sunday, October 30, 2016

शून्य काळ

संजय सावंतचं जहांगिरच्या कलादालनात भरलेलं "शून्य काळ/झीरो टाईम" हे प्रदर्शन. दिवाळीच्या गडबडीत उशीरच झाला या सुंदर, वेगळ्या प्रदर्शनाबद्दल लिहायला.

समोर एक अखंड, मोठ्ठं पेंटींग, साडेसात बाय साडेसात फ़ुटांचं. काही वेगवेगळे त्रिमित आकार कागदातून बनलेले, त्यातल्या छिद्रांमधून, फ़टींमधून, घड्यांमधून येणारा, दिसणारा प्रकाश, वेगवेगळे टोन, लेयर्स..
संजयच्या प्रदर्शनात कागदांचं अद्भुत विश्व आहे. कागद दुमडणे, मुरडणे, त्यांना छिद्र पाडणे या प्रक्रियेतून बनत गेलेले आकार, त्यात काही चांदीच्या कागदावरच्या प्रकाशाचे खेळही आहेत.
मिक्स मिडियातील कामातही कागद त्याच्या ठळक, स्वतंत्र व्यक्तिमत्वासह आहेच. कागदावर त्याने लेपलेले रंग आणि त्यांना दिलेले आकार फ़सवे, भासमान आहेत. ठोस, सघन जड वाटू शकणारे आकार फ़ुलांसारखे तरल, काही कुशीत घेऊन थोपटावेत असे निष्पाप.. कागदावरच्या अवकाशाचं त्रिकोणी विभाजन, कधी समांतर, कधी असमांतर. त्यात पाय-या ओलांडून वर जाणारा अवकाश. त्याचे रंग ठोस, सघन आहेत, जिवंत आहेत. ते अस्वस्थ करतात, पण परिसरातल्या कोलाहलाशी ते नातं जोडणारे आहेत, काही विरोधात जाणारेही. ब्रशस्ट्रोक्सची जादू कागदाच्या उकलत गेलेल्या पोतामधे आहे.
हे काम जितकं खोलात जाऊन बघाल तितके त्यातले लेयर्स, सटलिटी, पोत जाणवत रहातील. सहज नजर टाकून पुढे सरकावं असं हे काम नाही, तसं तुम्ही सरकूही शकत नाही. त्यात खोलवर ओढले जाता, चंदेरी, सोनेरी प्रकाशांचे परावर्तित कवडसे तुम्हाला आवडतात, कधी एकातएक गुंतलेले पॅटर्नस, कधी फ़ॅब्रिकचे धागे, दुमडलेले कागदांचे कोन, बारीक छिद्रांमधून डोकावणारा मागचा अवकाश, रंगांचे थर.. अरुपातून विरुपाकडे जाताना अधल्या मधल्या सर्व आकारांचे नेमके काय होत असते हे त्यात दिसू शकतं.



संजय गेली बरीच वर्षं कागदाच्या अंतरंगातून बाहेरचं जग नेमकं कसं दिसतं हे तपासण्याच्या प्रयत्नात आहे. तो कॅनव्हासवर रंग न वापरता कागद वापरतो, किंवा फ़क्त कागद याच माध्यमाची चित्रं बनवतो, त्यांच्यात पुन्हा रंग असतात, आकार असतो, त्रिमिती असते, पण त्यांना रुढ शिल्पही म्हणता येणार नाहीत. माहितीतल्या, नेहमीच्या वळणातल्या आकार-उकारांच्या पलीकडे, वेगळ्या मितीतले, एकातून अनेकात नेणारी वलयं, आणि त्यातून पुन्हा संकोचत गेलेला अवकाश.. काय शोधत आहे तो? अवकाशनिर्मितीचे गूढ? की काळाला पडलेल्या घड्या..

पुठ्ठे, जाड कागदी खोके, पाकिटे, खाकी कागदांच्या घड्या, पोस्टकार्ड्स.. खडबडीत, पिवळसर कागदी पृष्ठभाग ज्यावर स्पर्शाचा ठिपका उमटवणे अपरिहार्य होऊन बसावे असा पोत बाळगणारे कागद, कधी चकचकीत चांदी.. ही तर संजयच्या फ़ार पूर्वीपासूनची, कदाचित अगदी सुरुवातीपासूनच प्रेरणेतली सहभागी. वाण्याकडच्या रिसायकल्ड कागदी पिशव्या, भासमय विश्वातले वास्तव आकार, त्या कागदाचे स्वरुप, मूळ रुप अंतर्बाह्य बदलून, काय नविन बनू शकेल हे पहाण्यातली नजर लहान मुलाची, खाचखळगे, खड्डे सहजतेनं ओलांडून पुढे जाणारी. त्या आकारांमधे असलेला लवचिकपणा, कागदाचे अंगभूत सामर्थ्य एक्स्प्लोर करणारे, कागदाचं एक स्वतंत्र अस्तित्व, वेगळं व्यक्तिमत्व त्याने मान्य केलं आहे.


संजय जेव्हा सांगतो पोर्ट्रेट्स हा त्याच्या आवडीचा विषय होता, हातखंडा.. तेव्हा आश्चर्य वाटत नाही, कागदांची ही एकेक स्वतंत्र व्यक्तिचित्रे आहेत. पोर्टेट काढताना व्यक्ती जशी दिसते आहे त्यापेक्षा कशी नेमकी आहे हे शोधत जाणे, त्याकरता त्वचेचे स्तर उकलून आत जात, बाह्यत्वचा सोलून आंतरत्वचेत शिरण्याचा प्रयत्न इथेही आहे, कधी ती व्यक्ती सहृदयी असेल, कुरुप असेल किंवा सुंदर..पण हा शोध महत्वाचा, आव्हान त्यात आहे. तो कागदावर नेमकी काय प्रक्रिया करत असावा याचे सुरुवातीचे कुतूहल नंतर दुय्यम झाले.

तब्बल नऊ वर्षांनी संजय पुन्हा जहांगिरच्या कलादालनामधे त्याचं काम प्रदर्शित करत आहे हे कळल्यावर संजयने आपलं हे काम जिथून सुरु केलं त्या टप्प्यापासून इथवरचा प्रवास त्याच्या स्टुडिओत, त्याच्या एकरेषीय नसणा-या शैलीत त्याचं काम बघत असतानाच जाणून घेणं माझ्या दृष्टीने आवश्यक ठरलं.

संजय मुळातला जे जे स्कूल ऑफ़ आर्टचा चित्रकार, शिकत असताना फ़िगरेटीव आणि पोट्रेचर या चित्रप्रकारांवर विलक्षण प्रभुत्व असणारा, त्या विषयातली अनेक मोठमोठी बक्षिसं मिळवणारा संजय सावंत. नंतरच्या काळात वेगवेगळ्या आर्ट कॉलेजेसमधे शिकवणारा. आणि आता गेली निदान सोळा सतरा वर्षे स्वतंत्रपणे अमूर्त शैलीत काम करणारा.

अनेकदा म्युझियम्समधे, आर्ट गॅलरीत, आर्ट टॉक्सना संजय सावंत भेटत असतो. त्यावेळी चित्रकलेवरच गप्पा होतात असंही नाही, त्याच्या स्वत:च्या कामावर तर फ़ारच कमी होतात. नवीन वाचलेलं, ऐकलेलं, पाहिलेलं असं तो काही ना काही सांगत असतो. तो लिहितो, कविता करतो. देशापरदेशात वेगवेगळ्या कॅम्प्स, रेसिडेन्सीजना जात असतो, त्यामुळे बोलण्यासारखं खूप असतंच त्यावेळी. वेगवेगळ्या प्रदेशांमधलं पर्यावरण, संस्कृती, सामाजिकता अनुभवणं त्याला आवडतं. सोनेरी आणि चंदेरी रंगाच्या चांद्या, फ़िकट हिरवे जाडसर, हॅन्डमेड कागद वापरुन त्याने केलेलं पाकिटांचं आधीचं काम पाहिलंही होतं. त्याने ही पाकिटं किंवा लिफ़ाफ़े वेगवेगळ्या आकारांच्या कॅनव्हासवर लावले होते, रंगांच्या लेपांमधे. असं वेगळं, ठाम अभिव्यक्ती असलेलं काम पाहिल्यावर साहजिकच त्या चित्रकाराच्या प्रेरणा, त्याचा पुढचा प्रवास या सगळ्याबद्दल आपल्याला कधी ना कधी सविस्तरपणे जाणून घ्यायची नोंदही मनाने केली होती. ती संधी आज मिळाली.

संजयसोबत त्याच्या स्टुडिओमधे झालेला संवाद "खेळ ३५" या मंगेश काळे संपादित दिवाळी अंकामधे प्रकाशित झाला आहे. जरुर वाचा.