Friday, May 4, 2018

Re-unveiling Kolte


एप्रिल महिन्यातल्या दुपारी, तळपत्या उन्हात माझगावच्या नाईनफ़िश आर्ट गॅलरीत पोचले. प्रभाकर कोलतेंचं चित्रप्रदर्शन पहायला.

पुराण्या द न्यू ग्रेट इस्टर्न मिलचं भग्न आवार. समोर काही तरी प्रचंड बांधकाम चालू आहे. अवाढव्य टॉवर किंवा (अजून) एखादा मॉल असू शकेल. माहित नाही. गेल्या काही वर्षांमधे या परिसराचा भौगोलिक, सामाजिक, सांस्कृतिक नकाशा आमुलाग्र बदलला आहे. कुरुपतेत अजून एखादी भर.
जुन्या मिलचे शिल्लक अवशेष बांधकामाच्या जागे पलीकडे अजूनही दिसत असतात. 
सरळ आत चालून गेल्यावर जुनी, उंच, हिरवी झाडं, एका बैठ्या, आडव्या चाळीत लाकडी फ़र्निचर बनवण्याचं काम चालू आहे. लांब पडकी भिंत.. त्यावर नाईन फ़िश आर्ट गॅलरीत चालू असलेल्या 
“Re-unveiling Kolte” या चित्रकार प्रभाकर कोलतेंच्या रेट्रोस्पेक्टीव सदृश चित्र-प्रदर्शनाचा फ़लक.


गॅलरी कलात्मक आहे. पुराण्या बांधकामाचा मुळ स्वरुपातच रिस्टोर केलेला काही भाग. दगडी कमान, विटांच्या भिंतीचा गिलावा ढासळलेला ओबडधोबडपणा, भिंतीला दुभंगत छतावर विस्तारत गेलेलं वडाचं जीर्ण खोड, पारंब्या भिंतीतच गोठलेल्या, उंच छत, शिसवी खिडक्या आणि हेरिटेज टाइल्स.. 
आणि या सगळ्या वातावरणाचाच अविभाज्य भाग वाटावा अशी भिंतीवरची कोलतेंची पेंटींग्ज. बरीचशी जुनी, काही नवी, अनेक पाहिलेली, कलेटर्सच्या खाजगी संग्रहात असल्याने कधीच न पाहिलेली अशी एकुण ७२ पेंटींग्ज.




वेगवेगळ्या कालखंडातली ही पेंटींग्ज आहेत. त्यात सुरुवातीची प्रयोगशील, गुरु पळशीकरांच्या आग्रहाखातर केलेली पोर्ट्रेट्स, अमूर्ततेकडे वाटचाल करणारी, क्लीच्या प्रभावकाळातली, त्यातून बाहेर पडून त्यांनी केलेला स्वत:चा स्वतंत्र, वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रप्रवास, त्यातले पेस्टल्स, ऑइल्स, वॉटरकलर्स, ऎक्रिलिक, मल्टिमिडिया अशा माध्यमांचेही वेगवेगळे टप्पे.. आणि मग अलीकडची चायनीज काळ्या शाईत केलेली मिनिमलिस्ट पेंटींग्ज..

प्रत्येक पेंटींगची स्वत:ची अशी एक गोष्ट आहे जी कोलतेंना आजही तपशिलवार आठवते. त्या ऐकत असताना एकत्रितपणे आपल्या ध्यानात येणारी एकच गोष्ट, ती म्हणजे- कलाकाराचे आपल्या कलाकृतींमधे आत्मियतेनं गुंतलेले असणे.  
एका पोर्ट्रेटसमोर चित्रकार सातवळेकर बराच वेळ उभे राहिले आणि मग - “मलाही असं काम करता यायचं नाही” असे उद्गार त्यांनी काढले, ही आठवण कोलते सार्थ अभिमानाने सांगत असतात तेव्हा सातवळेकरांचे चित्रासमोर उभे असणे, उमेदीच्या काळातल्या, तरुण कोलतेंची त्यांच्यावर खिळलेली अपेक्षापूर्ण नजर आपल्याला आजही जाणवते.
कोलतेंसोबत चित्र पहाण्यात हाच मोठा आनंद आहे. चित्र, चित्रनिर्मितीची प्रक्रिया, आजचं-कालचं चित्रकला जगत, सिनियर्सच्या आठवणी, समकालिनांबद्दलची मते, विद्यार्थी.. कोलते या सगळ्यावर भरभरुन, आपुलकीने आणि परखडपणे बोलतात. हातचं काहीही न राखता.
यावेळी त्यांच्या बोलण्यात सतत येणारा एक महत्वाचा विषय म्हणजे ते उभारत असलेली निवासी, गुरुकुल संकल्पनेवर आधारित कला-शाळा. जिथे कलेत रस असणा-या कोणालाही, कोणीही प्रत्यक्ष न शिकवता कला शिकता येईल.   

अशा रेट्रोस्पेक्टीव सदृश प्रदर्शनातली एक छान गोष्ट म्हणजे आपल्याला त्या चित्रकाराचा सुरुवातीपासूनचा प्रवास एकत्र पहाता येतो. कुठून सुरुवात झाली, कुठे पोहोचले यापेक्षा वाटेतले टप्पे, वळणं जास्त मनोरम असतात.

कोलतेंना हे आता एकत्र, अंतरावरुन बघताना काय वाटतं?
“समाधान वाटतं. जिथे पोचायचं होतं त्याच्या जवळपास पोचू शकलो याचा.” ते अंगभुत साधेपणाने उत्तर देतात.
कोलतेंनी पेंटींग्जमधे वस्तुंचा वापर सुरु केला तो साधारण २००७/०९ या काळात. मला वैयक्तिकदृष्ट्या ही पेंटींग्ज फ़ार आकर्षक वाटतात. जुन्या, मोडलेल्या ब्रशचा भाग, पॅलेटचे तुकडे, इझलमागे लावलेले लाकडी पाचरांचे तुकडे.. चित्रकलेच्या पर्यावरणाचेच हे भाग, त्यामुळे कोलतेंनी त्यांना आपल्या पेंटींगमधे दिलेलं स्थान मला अतिशय नैसर्गिक, आवश्यक वाटतं.
रंगवताना सुकलेल्या बशांचं एकत्रितपणे केलेलं एक इन्स्टॉलेशन एका भिंतीवर आहे. चित्रांचे त्या त्या वेळी मागे उरलेले रंगीत अवशेष. पेंटींगच्या पूर्णत्वाच्या प्रवासातले हे थांबेच एकप्रकारे. त्याच छटा, रंग, टेक्स्चर्स त्यांच्यातही आहे. पेंटींग्ज ज्यातून जन्मली ती भूमी या लहान बशांमधे सामावलेली वाटते.
कोलतेंनी ऑइल पिगमेंट्सची ऎलर्जी निर्माण झाल्याने पेस्टल्स, वॉटर कलर्स माध्यमांमधे, पुढे ऎक्रिलिकशी दोस्ती होईपर्यंतच्या काळात बरंच काम केलं. २६ जुलैच्या महाप्रलयात त्यातलं जवळपास सगळं नष्ट झालं, उरलेलं, मोजकं काम प्रदर्शनात लावलं आहे, जे केवळ अप्रतिम आहे. वाहून गेलेल्या कामाबद्दल त्यांना वाटते तितकिच खंत अशावेळी आपल्यालाही वाटते.



कोलतेंची पेंटींग्जमधला अवकाश झाकून टाकणा-या रंगाचा दाट झोत.. तो कधी जादूभरा लाल, कधी अथांग निळा राखाडी, गर्द हिरवा किंवा गढूळ तपकिरी, त्यातून झिरपणारे रंगांचे ओघळ आणि वरच्या रंगाच्या दाट आवरणातूनही आपले स्वतंत्र अस्तित्त्व दाखवणा-या वस्तु, अधलेमधले आश्वासक प्रकाशमान झरोके.. रंगाचा झोत आसमंताला झाकोळून टाकत नाही, त्यात गुदमर नाही, खुलेपणा आहे. हा दाट रंग कवेत घेतो, पर्यावरणाचाच एक भाग आहे तो, त्यातल्या बाकीच्या घटकांना आपली जागा, अस्तित्त्व अबाधित ठेवण्याची मुभा देतो.
स्मृतीच्या अवकाशात तरंगणा-या गोष्टींना, घटनांना त्यांचे अस्तित्त्व वेगळेपणाने दाखवण्याची ही संधी आहे, त्यांना रंगाच्या आवरणाखाली पुसून टाकायचा हा प्रयत्न नाही.
त्यांची पेंटींग्ज बघताना मनात उमटणारे विचार थेट त्यांच्याशीच बोलून दाखवायची मिळालेली संधी मी अजिबात गमावणार नसतेच.
कोलतेंच्या मते कॅनव्हाससमोर उभं राहिल्यावर त्या क्षणी मनात असलेल्या रंगाचा अवकाशातल्या इतर घटकांशी चाललेला संवाद कॅनव्हासवर प्रतिबिंबित होतो. निसर्गाचा, संपूर्ण पर्यावरणाचा हा एक सम्यक विचार त्यात असू शकतो, मात्र मी पेंटींग करत असताना त्यात रंग सोडून इतर कोणताही विचार वेगळेपणाने नसतो. माझा रंगांसोबतचा संवाद बघणा-यापर्यंत वेगळ्या त-हेने पोचू शकतोच, त्यांचाही एक स्वतंत्र संवाद असू शकतो, नव्हे असायलाच हवा. पेंटींगची खरी गंमत त्यातच आहे.

रंगवताना केवळ रंगांच्याच भाषेत विचार करणारा हा चित्रकार आहे. त्याबाबतीतले त्यांचे विचार स्पष्ट आणि ठाम आहेत. “रंगवताना रंगाव्यतिरिक्त डोक्यात अन्य कसल्याही विचारांची, शब्दांची भेसळ असता कामा नये. तसं झालं तर जे बनेल ते ’पेंटींग’ नाही, ते ’इलस्ट्रेशन’.” कोलते सांगतात. “शब्दांमधेच विचार करायचा असेल तर कविता करता येऊ शकते, चित्र नाही.”
कोलते स्वत: कविताही छान करतात. अगदी पूर्वीपासून. गॅलरीत आत शिरल्या शिरल्याच त्यांनी त्यांच्या कवितांचं एक छोटेखानी पुस्तक हातात ठेवलेलं असतं. शाळकरी वयातली रंग, आकारांकडे बघायची नजर, तिचे ’घडत’ जाणे, पुढे चित्रकला शिकताना त्या नकळत रुजलेल्या जाणीवांचा विचार कसा महत्वाचा ठरतो हे एका कवितेत फ़ार सुंदररित्या मांडले आहे. प्रत्येकच कविता, विशेषत: कलेमधे काही करु पहाणा-या, आस्था असणा-यांनी वाचायलाच हवी अशी.

काही चित्रं पाहून संपत नाहीत. नंतरही पुन्हा पुन्हा ती आपल्याला स्वत:कडे खेचत रहातात. आपल्या मनात या चित्रांशी संवाद जागा रहातो. दर वेळी बघताना काहीतरी सुटून गेल्यासारखं वाटतं, ते नेमकं काय हे शोधण्याकरता पुन्हा त्याकडे वळायलाच लागतं. आणि मग त्यात काहीतरी नविन दिसतं. अशी चित्रं पाहून झाल्यावरही मनात शिल्लक रहातात.
कोलतेंची चित्रं त्यापैकी आहेत. खूप काही घडत असतं त्यांच्या चित्रांमधे, जे त्या मर्यादित कॅनव्हासच्या चौकटीत मावत नाही, ते बाहेर जातं आणि बाहेरुनही बरंच काही त्या चौकटीत प्रवेशत असतं.
पण मग चित्रकाराचं काय? त्याचं सांगणं त्या चित्रापुरतंच असतं का? बहुधा नाही.
आधीच्या चित्रातल्या संवादाचे शिल्लक अवशेषं पुढच्या चित्रात, तिथून पुढच्यात. एकमेकात गुंफ़लेल्या कड्यांसारखी ही मालिका निरंतर चालत रहाणारी. चित्र काढणा-याच्या आणि ते पहाणा-याच्या मनातल्या संवादाची जातकुळी एक असायची गरजच नाही. संवाद काय आहे महत्वाचं नाहीच, तो असणं महत्वाचं. गायतोंडे, बरवे, पदमसी, सबावाला, रामकुमार, क्रिशन खन्ना, तैयब, अंजोली यांच्या मांदियाळीतलीच ही चित्रे.. म्हणूनच मला आपली वाटतात.

प्रभाकर कोलतेंची चित्रं मनाला शांत करत नाहीत. त्यातलं घडामोडी तुम्हाला गुंतवून ठेवतात. रंगाच्या झाकोळाला एक अंगभूत वेग आहे, त्यातल्या फ़टी, झरोक्यांतून तो वहातो, त्यातून एक लय निर्माण होते जी तुम्हाला व्यग्र ठेवते. कोलतेंची चित्र तुम्हाला जागृत ठेवतात.
गायतोंडेंची चित्रं रंगाच्या संथ प्रवाहावर आपण निश्चलपणे तरंगत असताना अचानक एक खोल डुबकी मारायला लावतात. एका अदृश्य भोव-यात गुंगून आपण आत आत जात रहातो. ज्या नेमक्या क्षणी आपण आत खेचले गेलो, तो क्षण आपल्याला अचूक जाणवतो, त्या बिंदूवर मन स्थिरावतं. शांत होतं. खोलवर, अथांग निरव अवकाशात पोचल्यावर काही तरी कळेल, चित्रातलं, स्वत:तलं, या आशेतून आलेलं ते स्थिरावणं असतं.
कोलतेंच्या चित्रात हा बिंदू गवसत नाही, तुम्हाला त्यात स्थिरावता येत नाही. चित्र बघताना आणि बघून झाल्यावरही मनात शिल्लक रहाते ती फ़क्त अस्वस्थता. कोलतेंच्या चित्रांचं ते वैशिष्ट्यच असावं. न्यू ग्रेट इस्टर्न मिलच्या भग्न अवशेषांना पार करुन आत जाताना मनात अस्वस्थता होती, कोलतेंची चित्र पाहून बाहेर पडतानाही ती होतीच. दोन्हींची जातकुळी संपूर्णपणे भिन्न. 
आधुनिकतेच्या रेट्याखाली बदलून गेलेला सामाजिक, सांस्कृतिक माहोल आणि रंगांच्या पडद्याखालूनही स्वत:च्या स्वतंत्र अस्तित्त्वाने प्रकाशमान होत वर आलेले कोलतेंच्या पेंटींग्जमधले जग.. पुन्हा पुन्हा स्वत:कडे परतून यायला भाग पाडणारे.    






  

Saturday, April 14, 2018

लाल भी उदास हो सकता है..

९४ वर्षांचे चित्रकार राम कुमार गेल्याची बातमी आज वाचली तेव्हा अमित दत्तांची त्यांच्यावर काढलेली शॉर्ट फ़िल्म आठवली- “लाल भी उदास हो सकता है..”
हिमाचलमधल्या छोट्या, एकांत गावातले त्यांचे ते दाट वृक्षराजीने वेढलेले लहानसे लाकडी घर, त्यावरच्या हिरव्या, काळ्या सावल्या, झाडांवरची लाल फ़ळं खाणारी पाखरं.. त्यांचा आवाज हीच फ़क्त जाग. बाकी अत्यंत निरव परिसर. घराच्या आतमधे वृद्ध राम कुमार इझलवर लावलेल्या भल्यामोठ्या कॅनव्हासवर बारकाईने, एकाग्र होऊन रंगवत आहेत, रंगांची लालसर काळी, गडद हिरवी वळणे.. त्यांच्या हातातला ब्रश किंचित थरथरतो मधेच, पण काय रंगवायचे हे निश्चित ठाऊक असल्यासारखा पुन्हा स्थिरावत पुढे जातो.
अशी नेमकी कोणती प्रेरणा असते कलावंताच्या मनात जी आयुष्याच्या आपल्या अखेरच्या दशकातही इतक्या ठामपणे त्याला त्याच्या कलेशी जोडून ठेवते?
या आकारांमधून आता नेमके काय सुचवायचे असेल, शोधायचे राहिले असेल अजूनही, काय आपल्यापर्यंत पोचवायचे आहे या वृद्ध चित्रकाराला.. पिवळा, मग त्यावर हिरव्याचा थर, फ़िक्कट क्रिम, अर्धपारदर्शी निळा, पांढरा..



साठहून अधिक काळ राम कुमार शांतपणे रंगवत राहिले. आणि आता निघून गेले, तितक्याच शांततेत.

रामकुमारांचे रंग निसर्गातले होते तसेच ते पुरातन जगातलेही होते. बनारस चित्रमालिकेतल्या घाटावरच्या घरांच्या जीर्ण लाल भिंती, कमानिंवरचा शेवाळी हिरवट थर, ढगाळ आकाशातले राखाडी, पिवळसर रंग या ऐतिहासिक शहराच्या पुरातनतेत भर घालणारे. मात्र त्यांच्या कॅनव्हासवरच्या निसर्गाचा रंग ताजा, टवटवीत होता. त्यांचा निळा, दुधट आकाशी रंग.. गंगेच्या पाण्याचा, ढगांआडच्या नभाचा कायम चिरतरुण भासणारा.




चाळीसच्या दशकातल्या प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्सच्या मांदियाळीतले, हुसेन, गायतोंडे, रझा यांच्या पंक्तित आपला वेगळा ठसा उमटवणारे राम कुमार.

राम कुमारांची पेंटींग्ज मला जवळची वाटली कायमच. कारण ती मला माझ्या प्रवासांचे आल्बम्स वाटतात. हिमालययातल्या पहाडांवर ट्रेक्स करताना दिसलेला बर्फ़निळा ग्लेशियर, दगडगोट्यांवरुन वहात येणारे खळाळते झरे, तलाव, देवदारांची काळसर हिरवी दाटी.. आणि कांगराच्या शतकांपूर्वीच्या किल्ल्यांवच्या ढासळत्या कमानींचा तपकिरी लाल काळा रंग त्यांच्या पेंटींग्जमधेही होता. हिमालय, कांगरा आणि बनारस.. राम कुमारांच्या ऎब्स्ट्रॆक्ट लॅन्डस्केप पेंटिंग्जमधून दिसणारा निसर्गाचा रौद्र, मनोरम आविष्कार, कालातिततेच्या खूणा पुन्हा पुन्हा निरखून पहाव्याशा वाटल्या.

शिमल्याला जन्मलेल्या, तिथेच शालेय शिक्षण पूर्ण केलेल्या राम कुमारांना रंगांचे जितके वेड तितकेच साहित्याचेही. वाचन, भरपूर वाचन आणि जंग्लातल्या पायवाटांवरुन फ़िरत स्केचिंग करणे हाच दिनक्रम. राम कुमारांनीही लिहिलं, कविता, निबंध असं काही काही. पण साहित्यिक म्हणून नाव मिळवलं त्यांच्या धाकट्या भावाने ’निर्मल कुमार’ याने. राम कुमार जास्त रमले कॅनव्हास आणि रंगांमधेच. मात्र साहित्याच्या आवडीतूनच त्यांना त्यांच्या चित्रकलेची दिशा मिळाली. शरत चंद्रांच्या कादंबरीत त्यांनी ’काशी’ या पौराणिक, पवित्र शहराबद्दल जे वाचले ते त्यांच्या मनात खोलवर रुतले. कधीतरी जायचेच इथे असं त्यांनी ठरवलं. पुढे पावलं वळली परदेशात. ते पॅरिसला राहिले, शिकले, तिथे त्यांच्या चित्रकलेचं भरपूर कौतुक झालं, प्रदर्शनं झाली, तिथेच ते राहिलेही असते अजून, कदाचित कायमचे.

पण मग मनात रुतलेल्या ’काशी’ ची साद त्यांनी ऐकली आणि एक मोठा प्रवास करुन ते पोचले बनारसला.

त्यानंतर मग सगळं बदलूनच गेलं. या प्राचीन शहरात आल्यावर राम कुमार आणि त्यांची चित्रकला दोन्हीत मुलभूत बदल झाले. इथली गर्दी, गजबज, रंग.. काशीच्या पहिल्या भेटीच्या वेळी राम कुमारांसोबत हुसेन होते. दोघंही घाटा घाटांवर भटकायचे दिवस-रात्र. मात्र दोघांचीही बघण्याची नजर वेगवेगळी. त्यांनी त्या एकाच वेळी केलेल्या स्केचेसमधून ही भिन्न नजर स्पष्टपणे लक्षात येते. राम कुमारांवर बनारसच्या या भेटीचा जो प्रभाव पडला तो केवळ दृश्यात्मक नव्हता. राम कुमार, त्यांची विचारधारा, चित्रकलेकडे पहायची दृष्टी, त्यांच्या रंगांचं पॅलेट या सगळ्यातच अंतर्बाह्य, मुलभूत बदल झाला.




राम कुमार त्यानंतर बनारसला पुन्हा गेले, जातच राहिले. ’बनारस’ हे शहर राम कुमारांनी पुन्हा पुन्हा रंगवलं. आधीच्या फ़िगरेटीव कालखंडात बनारसचे घाट, नदीचे प्रवाह, काठावरची घरे, घरांच्या खिडक्या स्पष्ट रेखाकृतींतून रंगवल्या, नंतर मग त्यांनी या रेषांचाही त्याग केला. बनारसला गंगेच्या वाहत्या प्रवाहात त्यांनी त्या रेषा सोडून दिल्या. मग त्यांच्या आयुष्यात उरले ते रंग, फ़क्त रंग. रंगांमधून उमटलेले अमूर्त आकार.

त्या आकारांतून आपल्याला तो उलटणारा काळ, त्याचे परिवर्तन, पुढे जाणे जाणवत रहाते. काळाच्या तुकड्यांमधून निसर्गाचे सतत बदलणारे रुप, त्याची रौद्रभिषणता, विनाश आणि मग पुन्हा उमटलेली कोवळी हिरवी पावले. राम कुमार हे कालचक्र नित्यनिरंतर आपल्या कॅनव्हासवर चितारत राहिले. त्यांच्या मते-

“पेटींग ख-या अर्थाने कधीच संपलेलं नसतं. तुम्हाला जे सांगायचं आहे ते एका पेंटींगमधून कधीच संपत नाही. ती एक सातत्याने चाललेली प्रक्रिया असते. स्वत:शी असलेला संवाद असतो. कॅनव्हासवर रिते झाल्यानंतरही मनात रंगांची, आकारांची उलथापालथ चालुच रहाते. मग पुढच्या कॅनव्हासवर कधी ती उमटते, कधी आतच रहाते.”   



राम कुमारांची पेंटींग्ज ऎबस्ट्रॆक्ट असली तरी ती गहन, गूढ, अनाकलनीय नाहीत. त्यांच्या पेंटींग्जचे अर्थ लावायचा प्रयत्न करायलाच लागत नाही. आपल्या मनातल्या अनेक प्रतिमा तिथे प्रतिबिंबासारख्या उमटलेल्या असतात. घनगर्द जंगल्यातल्या वाटा चालून जात असताना दिसलेले खडक, द-या, वृक्षांच्या दटीतून ओघळलेले उन्हाचे कवडसे, वादळांच्या खूणा, नदीला आलेले पूर, बर्फ़ाळ हिमालयांची शिखरं, उतारावरुन वाहून गेलेल्या ग्लेशियर्सच्या खूणा, देवदारांचे तांबूस, सोनेरी शेंडे, निळ्या धुक्यांनी भरलेल्या वाटा.. हे एका बाजूला आणि दुस-या बाजूला एखाद्या पुरातन नगरातल्या उध्वस्त खूणा, पडक्या कमानी, शेवाळलेले खांब, भग्न पाय-या..

आपआपल्या अंतर्मनाचे पडसाद प्रत्येकाने ओळखायचे. इथे विध्वंसही आहे आणि पुनर्जन्मही. भीषणता आहे आणि कोवळीकही, पुरातन विश्व आहे आणि आधुनिक दिव्यांची उघडमिटही.

राम कुमारांच्या चित्रांमधे त्यांच्या बालपणातल्या शिमल्याच्या आठवणी, माणसे, नातेवाईक, रस्ते, घरे, जंगले, तारुण्यात केलेले परदेश प्रवास, बनारसचे घाट, गल्ल्या, प्रौढ वयात जिथे राहिले ती ऐतिहासिक दिल्ली, तिथले घुमट, कबरी, कमानी आणि मग पुन्हा हिमाचल प्रदेशात परतून आल्यावरचा एकांत, एकटेपणाच्या खूणा सगळं स्पष्टतेनं उमटलेलं आहे.. त्यात कधी उदासी आहे, कधी सखोल समजूत, आठवणी आहेत, वर्तमान आहे, उत्साह आहे आणि नैराश्यही.

राम कुमार स्वत:ला अखेरपर्यंत शोधत राहिले आणि आपला शोध कॅनव्हासवर उमटवत राहिले. बघणा-यांना त्यातूनच आपल्या स्वत:च्या स्थित्यंतरांच्या पाऊलखूणा मिळतील कदाचित.

Friday, April 21, 2017

मुंबईची प्राचिन कविता-सीएसटी स्टेशन

छत्रपती शिवाजी टर्मिनस किंवा सीएसटी स्टेशन, म्हणजेच एकेकाळचं व्हिक्टोरिया टर्मिनस किंवा व्हिटी स्टेशन. आपल्या आधीच्या पिढीने याचा उल्लेख कायमच ’बोरी बंदर’ म्हणून केला.
या हेरिटेज इमारतीची भव्यता, देखणेपण, आकाशात उंचावर विराजमान झालेला डौलदार घुमट, इमारतीचं आगळं वास्तुवैभव ज्याने मान उंचावून कौतुकाने अनेकदा नजरेत भरुन घेतलेलं नाही असा मुंबईकरच विरळा. लोकलमधून उतरल्यावर कितीही गर्दी आजूबाजूला असो, स्थानिक मुंबईकराला प्लॅटफ़ॉर्मवर पाय ठेवताना आणि मुंबईत बाहेरुन येणा-या कोणत्याही पर्यटकाला डी. एन. रोडवर आल्यावर पहिल्यांदा जाणीव होते ती या इमारतीच्या भव्यतेचीच.


जुन्या काळातील जी.आय.पी. रेल्वे, म्हणजेच आताच्या सेन्ट्रल रेल्वेचं मुख्यालय असलेली ही इमारत फ़्रेडरिक विल्यम स्टीव्हन्स या प्रख्यात वास्तुविशारदाने डीझाईन केली. त्याचीच आणखी एक, पण पूर्ण वेगळ्या शैलीत डीझाईन केलेली इमारत समोरच आहे, ती म्हणजे महानगर पालिकेच्या मुख्यालयाची.

डिसेंबर २०१२ ला सीएसटी स्टेशनाच्या इमारतीचा जो भाग हेरिटेज म्हणून घोषित झाला आहे त्याची गाईडेड टूर भारतीय रेल्वे प्रशासनातर्फ़े सुरु झाली आणि या इमारतीच्या आगळ्या वास्तुवैभवाचे ज्यांना आकर्षण आणि कुतूहल होते,  त्यांना त्याची जवळून, तपशिलात ओळख करुन घेण्याची संधी मिळाली.  

मध्य रेल्वेच्या मुख्यालयाची इमारत सीएसटी स्टेशनालगतच उजव्या बाजूला आहे. एका लहान प्रवेशद्वारातून आत जात असताना आपण एका जगप्रसिद्ध हेरिटेज इमारतीत प्रवेश करतो आहोत असं अजिबातच जाणवत नाही. आजूबाजूला फ़ोर्टमधला नेहमीचा मानवी कोलाहल भरुन असतो आणि फ़ूटपाथवर मुंबईत दुपारी नेहमीच असणारा लखलखीत प्रकाश सांडून असतो.
आपण आत पाय ठेवतो तो पॅसेज काहीसा अंधारा आणि बराचसा जुनाट. एक मुलगी येते आणि आपल्याला हातातल्या बॅगा-पिशव्या तिथल्या एका बहुधा ब्रिटिशकालीन धूळभरल्या लाकडी मांडणीवर ठेवायची विनंती करते. आपण साशंकतेनच तिचं म्हणणं ऐकतो. ती मुलगी आपली ’टूर गाईड’ असते.
इमारतीत शांतता भरुन असते. मध्य रेल्वेत काम करणा-या बाबू लोकांची वर्दळ बहुधा पॅसेजमधल्या मोठमोठ्या लाकडी दरवाजांआड बंदिस्त असावी.


त्या दरवाजांचं कोरीव काम, पॅसेजला समांतर असणारा इमारतीच्या आवारातला किरकोळ बगीचा, पॅसेजमधे ठेवलेली जुन्या वाफ़ेच्या इंजिनाची मॉडेल वगैरे मागे टाकत आम्ही पुढे चालत रहातो. समोर प्रशस्त, लाकडी कोरीव नक्षीकामाचा दरवाजा संगमरवरी शिल्पाच्या घडीव स्तंभात बसवलेला दिसतो. त्यातून आपण आतल्या हॉलसारख्या मोकळ्या भागात येतो. पुढे वळसेदार प्रशस्त दगडी जिना दिसतो आहे, एक पुतळाही. तिकडे लक्ष असतानाच गाईड मुलगी अचानक सांगते की ’वर बघा’ आम्ही बघतो.
आणि वर बघत असतानाच वासलेला आमचा ’आ’ मग बराच वेळ तसाच रहातो.


अद्वितिय वास्तुसौंदर्याचा नमुना वर अनेक फ़ूटांवरच्या उंच पोकळीतून आमच्याकडे पहात असतो. सीएसटी इमारतीच्या अंतर्भागातील मध्यवर्ती घुमटाखाली आम्ही उभे असतो आणि भर दुपारच्या मुंबईतला लख्ख सोनेरी प्रकाश त्या अप्रतिम नक्षीदार, भव्य घुमटाच्या भोवती लावलेल्या पारदर्शक, रंगीत काचांमधून आमच्यावर पाझरत असतो.
इमारतीच्या इंडो-सारसेनिक वास्तुकलेतलं वैभवी सौंदर्य न्याहाळण्याकरता आपली पावलं आपसुक समोरच्या जिन्याकडे वळतातच.
जिन्याच्या दगडी पाय-या भिंतीत बसवलेल्या आणि त्या बाहेरच्या बाजूला साडे आठ फ़ूट अधांतरी आहेत.
प्रत्येक पायरी प्रशस्त, रुंद. जिन्याचे सोनेरी कोरीवकामाने झळाळणारे घडीव, लोखंडी कठडे, बाजूच्या भिंती निळसर, तपकिरी ग्रॅनाईटच्या. कोनांमधे, भिंतींच्या झरोक्यांमधे कौशल्याने बसवलेल्या स्टेन ग्लासेसचे रंगिबेरंगी कवडसे.. नजरेची तयारीच नव्हती हे डोळे दिपवून टाकणारं सौंदर्य बघायची.
लाखो लोकांच्या रोजच्या कोलाहकालमधे सदैव बुडालेली, आपणही त्या कोलाहलाचाच एक भाग असतो आणि त्याच इमारतीच्या पोटात हे सौंदर्य दडवलेले आहे हे मग हळू हळू आपण स्विकारतो आणि त्या दगडी जिन्यांवरुन घुमटाच्या जवळ जाण्याकरता एक एक पायरी चढायला लागतो.
बाजूच्या भिंतीवर भारतीय रेल्वेच्या जडणघडणीला कारणीभूत असणा-याचे कृष्णधवल, सेपिया फोटो, भारतातील महत्वाच्या रेल्वे जंक्शन्सची शतकांपूर्वीची आता निवांत वाटणारी त्या फोटोंमधली दृष्ये.. जुनं बोरीबंदर स्टेशन कसं होतं, तेव्हाची सिग्नल व्यवस्था कशी होती, पूर्विच्या ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे म्हणजेच जीआयपीआरच्या काही प्रतिकृती.. रेल्वे गाडीच्या खिडकीतून बाहेर डोकावून पहातो आहोत आपण आणि नजरेसमोरुन शतकभरापूर्वीचा काळ संथगतीने मागे सरकत रहातो आहे असं वाटत रहातं तो जिना चढत असताना.

इ.स. १८६१ साली त्यावेळच्या मुंबई सरकारने एलफ़िन्स्टन लॅन्ड प्रेस कंपनीसोबत करार करुन ’मोदी-बे’ नावाने ओळखल्या जाणा-या मुंबई बेटावरच्या एका भागात भराव घालून त्यातल्या दोन तृतियांश परिसरात जमीन उभारण्याचे काम सुरु केले. यातील शंभर एकर जागेवर नवे भव्य रेल्वे स्टेशन बांधायचे ठरले. इंग्लंडमधे मनाजोगती डिझाइन्स मिळाली नाहीत म्हणून मग जी.आय.पी.च्या संचालकांनी मुंबई सरकारच्या पी.डब्लू.डी. खात्यातील वास्तुविशारद फ़्रेडरिक विल्यन स्टीव्हन्स यांच्यावर टर्मिनसचे डिझाईन करण्याची कामगिरी सोपवण्यात आली.

टर्मिनसच्या इमारतीचे काम मे १८७८ रोजी सुरु झाले आणि पूर्ण व्हायला दहा वर्षे लागली. मुख्यालयाच्या इमारत बांधणीवर रु सोळा लाख तीस हजार खर्च झाले तर रु. दहा लाख स्टेशनाच्या उभारणीकरता लागले. काम पूर्ण झाले तेव्हा स्टीव्हन्सना त्यांच्या उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल ठरलेल्या मोबदल्या व्यतिरिक्त रु. पाच हजार बोनस म्हणून देण्यात आले. या वास्तुची डिझाइन्स कतुकाने लंडनला रॉयल अकेडमीमधे १८८१ साली प्रदर्शित करण्यात आली. फ़्रेडरिक स्टीव्हन्स यांना या प्रकल्पाच्या कामात श्री. सीताराम खंडेराव वैद्य यांचे बहुमोल साहाय्य होते. वैद्य हे साहाय्यक इंजिनियर होते. सुपरवायझर होते श्री. एम. एम. जनार्दन.

माहिती वाचत आपण तो दगडी, लयबद्ध वळणाचा जिना चढून दुस-या मजल्यावर येतो आणि त्यापेक्षा वर चढून जायला परवानगी नसल्याचे समजते. वर घुमटापर्यंत जाता येणार नाही म्हणून मन खट्टू होते पण क्षणभरच.
दुस-या मजल्यावरच्या सज्जामधूनही तो घुमट अगदी कवेत घेता येण्याइतका जवळ दिसत असतो.
घुमटाला आठ हात (रीब्ज) आहेत आणि त्याच्या बाहेरच्या बाजूने अप्रतिम कोरीवकाम आहे. सज्जाला अनेक खिडक्या आहेत, प्रत्येकीच्या तावदानावर स्टेन्ड ग्लास पद्धतीने ’जीआयपी’ असा कंपनीचा मोनोग्राम रंगवलेला. खिडक्यांमधून बाहेर डोकावलं की विविध कोनांमधून हे कोरिव नक्षीकाम, शिल्प दिसतात. त्यात वैशिष्ट्यपूर्ण वाटतात प्राण्यांचे नक्षीदार, दगडी मुखवटे.
इमारतीच्या बाह्य सुशोभीकरणात वापरलेल्या शिल्पाकृतींचे डिझाईन-मॉडेल्स जे. जे. स्कूल ऑफ़ आर्टचे विद्यार्थी आणि श्री. गोमेझ यांनी आर्ट स्कूलचे प्राचार्य श्री. ग्रिफ़िथ यांच्या मार्गदर्शनाखाली तयार केले. प्रत्यक्ष घडाई इथल्या स्थानिक कारागिरांकडूनच करुन घेण्यात आली. या माहितीचे विशेष कौतुक वाटते कारण घडाई बेहद्द सुंदर आहे.
अजून एक वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्ट म्हणजे खिडक्यांच्या तावदानांवर, तसेच घुमटाच्या तळाशी केलेले काचेवरचे विलोभनीय रंगकाम. जगातल्या काही अप्रतिम हेरिटेज स्टेन ग्लास डिझाईन्सपैकी हे एक आहे. वेटींग हॉलमधेही अनेक पेंटींग्ज आहेत. ’सिनॉर गिबेलो’ यांना या सजावटीचे श्रेय जाते.


संगमरवरी सजावटीचे चांदई कोपरे, घडीव पाषाणातले मनोरे, डौलदार घुमट, बाह्य भागावरची देखणी शिल्पे, खालच्या प्रवेश मंडपापासून ते वरच्या घुमटाच्या कळसापर्यंत पाहात-पाहात नजर पाव मैल अंतर तरी या दिमाखदार दर्शनी भागावरुन फ़िरत रहाते. अतिशय सफ़ाईदारपणे काटेकोर आखणी करुन बसवलेली गवाक्षे, त्यांची रंगीत तावदाने, भिंतीवर केलेले नक्षीकाम, अनेक सज्जे, त्यांचे आधार, कमानी सगळंच अपूर्व कलाकुसरीने नटलेले.
घुमटावर प्रगतीचे चिन्ह म्हणून एका भव्य मूर्तीचे शिल्प आहे. खालच्या प्रत्येक चांदईवर (गेबल्स) कृषी, अभियांत्रिकी, उद्योग, व्यापार इत्यादिंची प्रतिके असलेली वेगवेगळी शिल्पे आहेत. पश्चिमेकडील मुख्य प्रवेश एका भव्य लोखंडी गेटमधून आहे, त्यावर दोन्ही बाजूंच्या स्तंभावर ब्रिटिश साम्राज्याचा प्रतिनिधी सिंह आणि भारताचे प्रतिनिधित्व करणारा झेप घेण्याच्या पवित्र्यातला वाघ आहे.

या राजेशाही घुमटाची भव्यता मोबाईल फोनच्या स्क्रीनवर मावण्यासारखी नाही हे लगेच कळतं आपल्याला आणि मग तो फोटो काढण्याचा व्यर्थ खटाटोप टाळून आपण सज्ज्यातून खाली डोकावतो. मगाशी खालून वर घुमटाकडे पहात असताना जितकं चकित झालो असतो त्याच्या दहा पटीने आपण आता चकित होतो. इमारतीचा तिकिट खिडक्या असलेला भाग वरतून स्पष्ट दिसतो. सीएसटी स्टेशनाच्या या भागात रांगेने असलेल्या तिकिट खिडक्यांच्या समोर रांगा लावून अक्षरश: हजारो माणसं उभी असतात. त्या लांबलचक रांगा आणि स्टेशनातली हजारोंची गजबज.. त्यातल्या एकालाही वर मान करुन हे अप्रतिम वास्तुसौंदर्य बघावेसे का वाटत नाहीये असं कमालीचं आश्चर्यही वाटतं आपल्याला. पण मग आठवते जेव्हा आपण त्या गर्दीचा एक भाग असतो तेव्हाची आपली मनस्थिती. लक्ष्य असतं ते फ़क्त ट्रेनमधली विंडो सीट पकडण्याचं, त्याकरता धावत येऊन ट्रेनमधे उडी मारण्याचं. गजबजलेल्या मुंबईच्या सांदीकोप-यांमधे, सिमेन्ट कॉन्क्रिटच्या अवाढव्य ढिगा-यांमधे लपलेलं सौंदर्य किंवा हे असं वर खुलेपणाने विस्तृत पसरलेलं हे रेखीव, सुडौल वास्तुवैभव या कशाकरताही आपल्या मनात वेळ नसतो..
पण ते असतं आपण आवर्जून बघावं याकरता तिथेच असं शतकभराहून जास्त काळ स्थिरावून असतं.


या तिकिट खिडक्या असलेल्या प्रांगणातही इटालियन संगमरवाचा केलेला आलिशान वापर वरतून पहात असताना नजरेत भरतो. भारतीय नीलवर्णी लाव्हा दगडाच्या कौशल्यपूर्ण कमानीवर कोरलेली पाना-फ़ुलांची नक्षी. फ़रसबंदीही वैशिष्ट्यपूर्ण देखणी. फ़रशीच्या भिंतीजवळच्या कडांवरही नक्षीकाम आहे, छतावर सोनेरी, निळसर रंग.
सन १८८७ साली समारंभपूर्वक महाराणी व्हिक्टोरियाच्या सन्मानार्थ मुख्यालय आणि टर्मिनस स्टेशनचे नाव ’व्हिक्टोरिया टर्मिनस’ ठेवले गेले.
मुख्य रस्त्याच्या बाहेरच्या बाजूला या स्टेशनच्या दर्शनी भागाची लांबी पंधराशे फ़ुट भरते.
इ.स. १९२९ साली मुख्य उभारणीत फ़ेरबदल करुन टर्मिनस स्टेशन लोकल गाड्यांच्या वाहतुकीकरता राखून नव्या भागात लांब पल्ल्याच्या गाड्यांसाठी दुसरे स्टेशन उभारले गेले.
कालांतराने हे व्हिटी स्टेशन जगातले सर्वोकृष्ट कलात्मक रेल्वेस्टेशन म्हणून मान्यता पावले. आज ताजमहालाच्या बरोबरीने ही सर्वाधिक फोटो काढले गेलेली इमारत आहे.

कितीजण येतात साधारणपणे रोज या हेरिटेज इमारतीची ही गायडेड टूर करायला असा एक प्रश्न मी कुतूहलाने आमच्या गाईडला विचारते. आर्किटेक्चरचे विद्यार्थी मोठ्या संख्येने येतात, बाकी मुंबईच्या इतिहासाचा अभ्यास करणारे काही जण येतात, इतरही काही स्थानिक सुट्ट्यांमधे येतात पण येणा-यांपैकी ९०% परदेशी पर्यटक असतात. गाईडने काहिसे अपेक्षित असणारेच उत्तर दिले. वाईट वाटलेच.

पश्चिमेकडच्या लोखंडी, भव्य द्वारातून बाहेर येऊन आम्ही पुन्हा एकदा मध्य रेल्वे मुख्यालयाच्या इमारतीकडे वळून पहातो. पिवळ्या मालाड स्टोनमधे बांधलेली ही युनेस्को वर्ल्ड हेरिटेज दर्जा मिळालेली देखणी गॉथिक इमारत संध्याकाळच्या उतरत्या उन्हात सोनेरी रंगात झळकत दिमाखात उभी असते.


आमच्या मागून एक मोठा लोंढा येतो. कसला तरी मोर्चा. त्यातूनच वाट काढत घरी परतण्याकरता लगबगीने चालणारे मुंबईकर सीएसटी स्टेशनात हजारोंच्या झुंडिने घुसत असतात. स्टेशन नेहमीसारखेच गजबजलेले, गर्दीला आपल्या पोटात सामावून घेत ठाम उभे असते. कलात्मक असली तरी ही फ़क्त शोभेची, दिखावू नाही, एखाद्या म्युझियमसारखी इतिहासात जगणारीही नाही. १३० वर्षांहून जास्त काळ ही वास्तू जिवंत आहे. रोज चाळीस दशलक्ष व्यक्ती हिच्या या देखण्या फ़रसबंदीवरुन ये-जा करतात. त्यांच्या पदन्यासात या वास्तूचे हृदय धडधडत राहिले आहे सातत्याने. मुंबईत माणसे आहेत तोवर ही इमारतही आहे. मुंबईवर लिहिली गेलेली ही सर्वात प्राचीन परंतु कधीही जुनी होऊ न शकणारी कविता.
--
सीएसटी हेरिटेज टूर सोमवार ते शनिवार (सार्वजनिक सुट्ट्यांचे दिवस वगळता) दुपारी ३ ते ५ वेळेत करता येते. प्रवेश शुल्क रु. २००/-


लेख मुशाफिरी दिवाळी अंकामधे पूर्वप्रकाशित.

Thursday, April 20, 2017

अन्वर हुसेन ’अनहद..’

दोन वर्षापूर्वी नोव्हेंबरमधल्या एका शांत, थंड सकाळी इस्लामपूरला चित्रकार अन्वर हुसेनच्या ’अनहद.’ अशा सुंदर नावाच्या बंगल्यासमोर मी उभी होते. त्या नावाचा अर्थ काय असावा याचा विचार करत.

अन्वर हुसेनची चित्रं फ़ेसबुकवर बराच काळ पहात होते. त्याच्या चित्रांमधली कधी रोजच्या जगण्यातली सहजता, कधी निळ्या स्वप्नाळू रात्रींमधला रोमॅन्टीसिझम..चित्रविषयांत असलेली समकालिनता, त्याच वेळी गतस्मृतींमधे रमण्याची असोशी. रेखाटनांतली वास्तवता आणि काव्यमयता.. आणि या सा-या विरोधाभासाला समांतर असणारा त्याच्या चित्रांमधला अनमिस्टेकन असा अन्राग्रही साधेपणा आणि हळुवारपणा..



’अनहद’ मधे अन्वर हुसेनचा स्टुडिओ बंगल्याच्या दुस-या मजल्यावर गच्चीलगत, एकांतात..
तिथे संपूर्ण शांतता. बाकी घरात माणसांची गजबज, येजा.. अन्वरचे आई, वडिल, बायको, मुले, भाऊ, वहिनी, त्यांची मुले.. शाळेत जायची गडबड, स्वयंपाकघरातली धांदल, गप्पा.. कुटुंबवत्सल कोलाहल नांदतो आहे आणि त्याच वेळी कलाकाराच्या गरजेची शांतताही. अन्वरच्या चित्रांमधल्या लोभस विरोधाभासासारखेच हेही..
कसे साध्य केले हे?
अन्वर त्याच्या स्वभावाला साजेसं सौम्य हसतो, त्याचं अबोल, काहिसं अंतर्मुख व्यक्तिमत्व..
ते खुलतं रंगांच्या, स्वरांच्या सहवासात. स्टुडिओत गाण्यांचे सूर सतत पाझरत असतात.
आपल्या कामाबद्दल बोलताना, स्टुडिओ दाखवताना अन्वर मोकळा होत जातो..
“स्टुडिओतली ही शांतता, काम करताना मिळणारा हा एकांत अगदी आत्ताचा, हा बंगला बांधला गेल्या पाच-सहा वर्षांत तेव्हापासूनचा. पूर्वी आम्ही इथे जवळच रहायचो. घर लहानसं होतं, त्यातच काम करायचो. तिथे असतानाच चार प्रदर्शनं झाली. जहांगीरचा पहिला शो सुद्धा तिथे केलेल्या कामाचाच झाला. पण जागा खूपच अपुरी पडायला लागली.
हा बंगला बांधतानाच स्टुडिओ कसा असायला हवा याचा अगदी बारकाईने विचार मी आणि माझ्या वडिलांनी केला. त्यातूनच ही गच्चीलगतची, वरच्या मजल्यावरची जागा स्टुडिओकरता निवडली. एकाबाजूला हवी तशी प्रकाशमान, खुली आणि त्याच वेळी बाहेरच्या कोलाहलापासून अलग, निवांत.”
नुसताच हवा असलेला एकांत ही अन्वरच्या स्टुडिओची खासियत नाही.
सकाळच्या कोवळ्या उन्हात न्हाणारी टेबलावरची शुभ्र किटली आणि ताज्या पेपरची घडी.. खिडकीखालची आरामखूर्ची, ऎन्टीक पितळी कर्णा असलेला ग्रामोफ़ोन, घरातल्या भिंती शेल्फ़मधल्या पुस्तकांच्या रांगांनी भरलेल्या, स्टुडिओतल्या टेबलावर रचलेली पुस्तकं, चहाच्या सरंजामाशेजारी विसावलेली पुस्तकं..
अन्वरच्या भोवताली पसरलेलं हे आयुष्य.. लाइफ़ अराउंड मी.. त्याच्याच एका चित्रमालिकेचं हे नाव.
अन्वरच्या चित्रांमधे सातत्याने दिसणारं पुस्तकांचं अस्तित्त्व नेमकं आलं कुठून हे ’अनहद’मधे गेल्यावरच समजू शकतं. फ़क्त पुस्तकच नाहीत, त्याच्या चित्रांमधल्या कलात्मक अलमा-या.. त्यातली व्हॅन गॉघची प्रिन्ट्स, सूर्यफ़ुलं.. त्याची जुन्या हिंदी गाण्यांची, गझलांची आवड, सिनेमांची आवड, आवडते चित्रकार हे सगळं स्वत:चं स्वतंत्र अस्तित्त्व या स्टुडिओत वावरतात. या प्रत्येकाकरता स्टुडिओमधे स्वत:ची अशी स्वतंत्र स्पेस आहे.
शब्द, रंग आणि स्वर यांची एक अंगभूत, सहज लय घरभर वेढून आहे.
अन्वर हुसेनच्या पेंटींग्जमधे त्याच्या खूणा म्हणूनच इतक्या सहजतेनं आणि ठळक उमटलेल्या. त्याने एके ठिकाणी स्वत:च त्याच्या या स्टुडिओचं, स्टुडिओतल्या त्याचं वर्णन केलय.
स्टुडिओच्या टेबलावर कितीतरी कामाच्या, बिनकामाच्या वस्तुंचा पसारा..
नजर कायमच त्यावरुन फ़िरत असते
एक दिवस एके ठिकाणी नजर स्थिरावली
त्यात होता एका स्त्रीचा अर्धा झाकलेला.. की अर्धा दिसणारा चेहरा
एक पक्षी..काही अमूर्त आकार.. झाडांसारखं काहीतरी, थोडेसे उदास रंग असलेलं
मीच मागं एका कथासंग्रहाच्या कव्हरसाठी केलेलं..फ़्रेममधे बसवून तिथे ठेवून दिलेलं
हळूहळू त्याच्या अवतीभवती ब-याच वेगवेगळ्या वस्तु.. काही छोटी छोटी चित्र
जुन्या पेंटींग्जच्या प्रिन्ट्स साठत गेल्या.
चित्राच्या मागे दोन चित्र दिसतायत.. परवा आऊटडोअरला केलेल्या एका रस्त्याचं
चित्रातल्या रस्त्यानं थोडं अंतर चालून ब्लाइन्ड टर्न घेतलेला..
आकाशाचा तुकडा रंगवलेला एक कॅनव्हासचा कोपरा..
वरच्या बाजूला माझ्याच एका जुन्या चित्राची प्रिन्ट
आतच आत शिरणा-या, नजरेला खोल खोल घेऊन जाणा-या
गूढ कमानी..
एक घड्याळ समोर, काही पुस्तकं कवितांची, जीएंचा पत्रसंग्रह
आणि ख्वॉब का दर बंद है..
सगळ्यात काहीतरी बंध निर्माण झाल्यासारखं वाटू लागतं
स्त्रीचा चेहरा.. तो ब्लाइन्ड टर्न..त्या गूढ कमानी, ते मोकळं आकाश
आणि घड्याळाचा पुढे सरकणारा काटा..
झाकलेल्या चेह-यामागे काय असेल? काय असेल त्या ब्लाइन्ड टर्नच्या पुढे?
काय असेल त्या खोलवर जाणा-या गूढ कमानींच्या अंधारामध्ये?
काय असेल..
घड्याळाच्या काट्यांमधून स्त्रवत येणा-या काळामधे
कदाचित
मोकळं
आकाश..

चित्रकाराचे समृद्ध व्यक्तिमत्व स्टुडिओच्या चार भिंतींमधे आणि त्या भिंतींबाहेरच्या अवकाशातही भरुन आहे, आणि तेच त्याच्या चित्रांमधेही उमटत आहे.
चित्रकार, त्याचा स्टुडिओ आणि त्याची चित्र एकाच व्यक्तिमत्वाचे अंश आहेत. अभिन्न आहेत.
नॉस्टॅलजियाच्या खूणा सन्मानपूर्वक जपलेलं, कला, साहित्य, संगीतमय घर म्हणजे अनहद..
प्रसन्न, मोकळं. शांत, समाधानी.
घराच्या अंगणात सुंदर फ़ुलझाडं बहरलेली. कलात्मकता खानदानी सजावट.
साहिर, शकिल, कैफ़ी आझमींची गाणी, पाकिझातला लताचा मधाळ स्वर.. चलो दिलदार चलो..
स्टुडिओच्या बाहेर गप्पांची मैफ़ल रंगवायला सुंदर, आरामशीर जागा.
“घर बांधतानाच आपल्याला काम करायला स्वतंत्र स्टुडिओची जागा हवीच हे पक्क होतं. मला काम करताना त्यात कसलाही बाहेरचा डिस्टर्बन्स येऊ नये आणि आपल्या कामाचा घरातल्या इतरांना काही त्रास होऊ नये ही अपेक्षा मनात होती. काम करत असताना आपण एका तंद्रीत असतो, आपला एक मूड असतो. त्यात काम करताना कोणी बघत असेल तर मला ते आवडत नाही. लय गेल्यासारखी वाटते. त्यामुळे स्टुडिओ घरात एका बाजूला असावा हे कटाक्षाने पाहिलं. घरातले सगळेच माझी काम करतानाची प्रायव्हसी जपतात”
“या स्टुडिओत मला हवं ते सगळं आहे, मात्र तरीही माझ्या मनातल्या आदर्श स्टुडिओची संकल्पना ही नाही. दूर कुठेतरी निसर्गाच्या सहवासामधे, एकांत जागा असावी, आजूबाजूला अजिबातच माणसांचा वावर नको, किंवा अगदी कमी असेल अशी जागा.. मग ती लहानशीही चालेल. अगदी कौलारु दोन खोल्याही. तिथे फ़क्त रंग असतील, कॅनव्हास असतील, आवडती गाणी असतील, चित्र असतील बास. अजून काही नको. अशा जागी काम कितपत होईल माहीत नाही, पण जे होईल ते मनासारखं असेल हे नक्की.”
अन्वर हुसेन हे सांगताना मनमोकळं हसतात.
प्रत्येकाच्या मनात असतोच असा एक स्टुडिओ.
“मला फ़ार आवडलेला स्टुडिओ म्हणजे कोल्हापूरचा रविंद्र मिस्त्रींचा. ग्रेट प्रकार आहे तो. क्लासिक पद्धतीने बांधला आहे. असं काहीतरी वेगळं असावं असं वाटायचं. बाकी मी फ़ार कोणाकडे जात नाही त्यामुळे खूप काही इतरांचे स्टुडिओज पाहिलेले नाहीत. चंद्रमोहन सरांच्या स्टुडिओत बरेचदा जायचो, तिथे छान गप्पा होतात.
इथे माझे अनेक चित्रकार मित्र येत असतात. साहित्यिक, कलाकारही येत रहातात.”
“घरात कोणीच चित्रकार नव्हते, पण कला होतीच. साहित्याचीही आवड सगळ्यांना आहे. वडिल, भाऊ कविता करतात, मीही कधीतरी लिहितो.. चित्रांसंदर्भात लिहितो.”- अन्वर सांगतात.
अन्वरचे वडिल मराठी साहित्याचे चांगले जाणकार. त्यांनी सानियांच्या, आनंद यादव यांच्या कथांचे आणि इतरही अनेक कथांचे मराठीतून हिंदीत अनुवाद केले आहेत. जागर साहित्य कला नावाचा त्यांचा एक ग्रूप आहे, लेखक आपल्या भेटीला असा एक कार्यक्रम ते चालवतात.
घरात हिंदी, मराठी, इंग्रजी, उर्दू भाषेतल्या उत्तमोत्तम पुस्तकांनी भरलेल्या रॅक्स आहेत, अरेबियन नाईट्सचे गौरी देशपांडेंनी अनुवादित केलेले खंड समोर दिसतात. आशा बगे, मेघना पेठे, गौरी देशपांडे, सानियाही असतात. आमच्या कॉमन आवडीच्या कथा खूपच निघतात. आशा बगेंची सेतू, गौरीची थांग..
साहित्यिक गोष्टींची झालर गप्पांना लागते. शास्त्रीय संगीताच्या मैफ़िलींच्या बहारदार आठवणी निघतात. त्याकरता केलेल्या प्रवासांच्याही. हंपी, विजयवाडा, गदग.. भीमण्णांचे घर.
खालच्या मजल्यावर गडबड, वावर चालूच असते.
अन्वर हुसेन यांचे त्या गडबडीतही कॉम्प्यूटरवर डिजिटल प्रयोग चालू असतात, स्केचिंग सुरु रहाते.
मात्र सकाळी अकरा नंतर सगळं शांत होतं. अन्वरची स्टुडिओमधे कामाला लागण्याची वेळ. चित्रकाराची हक्काची जागा, निवांतपणा जपण्याची आस्था घरातल्या प्रत्येकाला आहे.
--

समोरच अन्वरने स्वत: बनवलेलं लाकडी सुंदर नक्षीकाम आणि चौकटी असलेलं पार्टीशन आहे. त्यातल्या चौकटींमधे नॉस्टेल्जियाचे अनेक तुकडे, घरातल्यांच्या आवडीनिवडीच्या खूणा..
जुन्या हिंदी सिनेमाची पोस्टर्स, गाणी, गझला, कवितांच्या ओळी, गायकांचे, चित्रकारांचे फोटो, प्रिन्ट्स.. आणि या सगळ्याचा आकर्षणबिंदू असतो देखण्या कॅलिग्राफ़ीतला कबीराचा दोहा.
इस घट अंदर अनहद गरजें, इस में छुटत फ़ुहारा
इस घट अंदर बाग बगीचे, इस में सिरजन हारा
इस घट अंदर सात समुंदर, इस में नौलख तारा
इस घट अंदर पारस मोती, इस में परखन हारा
कहत कबीर सुनो भाई साधो, इस में साई हमारा..
’अनहद’ चा मला हवा असलेला अर्थ त्यात सामावलेला, आणि अन्वरच्या घराचं, त्याच्या आयुष्याचं तत्वद्न्यानही.
--

“हे इझल पण यांनीच केलय”- नजमा, अन्वर हुसेन यांची अतिशय गोड, शांत स्वभावाची बायको, अभिमानाने सांगते. फ़ारच देखणं, सोयीचं इझल.
“आजोबा सुतारकाम करायचे, वडिलांनाही वेगवेगळ्या लाकडी वस्तु बनवायची खूप आवड. ती आवड माझ्यातही उतरली. वडिलांचं वर्कशॉपच होतं सुतारकामाचं. तिथे बघत बघत शिकलो.
इझल बरीच बघीतली. मला हवं तसं मिळेना. तेव्हा हे वेस्टेज मधून बनवलं. कॅनव्हासची स्ट्रेचर्स असतात, त्यातले काही वाकलेले, न वापरलेले वापरुन बनवलं. वॉटर कलरकरता यात वेगळी सोय केली आहे. त्याला जो थोडा आडवा ऎन्गल लागतो तसा यात करता येतो, शिवाय लाइटची सोयही केली आहे.”
“चित्र नेमकं किती दिवसात पूर्ण होतं हे सांगता यायचं नाही. चित्राची कल्पना डोक्यात येऊन ते कागदावर उतरेपर्यंत अनेकदा बराच वेळ जातो. विषय डोक्यात बराच काळ घोळत रहातो. विजापूरातल्या मशिदीतल्या कमानी पहाताना चित्र समोर दिसायला लागतं आणि मग सतारीचे विलंबीत लयीत सामोरे येतात.
मी शक्य तो एका वेळी एकाच चित्रावर काम करतो. त्यावरच फ़ोकस. ते पूर्ण झाल्यावर दुसरं.
मनामधे एक विषय बनलेला असतो. त्याप्रमाणे चित्र होत जातात. ठरवून असं नाही पण डोक्यातला विषय पूर्ण बाहेर पडेपर्यंत त्यातच काम होत रहातं.
स्टुडिओत काम करुन कंटाळा आला की बाहेर पडतो, एक दोघे मित्र मिळून. कधी कलाविश्वचे विद्यार्थी असतात सोबत. जिथे वाटेल तिथे बसतो, की काम सुरु. कधी स्केच, किंवा वॉटर कलर्स. पंधरा वीस दिवस असे भटकण्यात जातात. हायवे सिरिज त्यातूनच बनली.
गावगाडा या पुस्तकाकरता शंभर वर्षांपूर्वीचं गाव, लोक, लोकजीवन, फ़िरस्ते, भटके, व्यावसायिक अशांची रेखाटने करायची होती, त्या काळातली वेषभुषा, राहणीमान, रिती अशा अनेक गोष्टींचे बारकावे शोधून अभ्यासायचे होते. अशा वेळी स्टुडिओबाहेरील अशा सातत्याने केलेल्या भटकंतीचा उपयोग होतो. बाहेर गेल्यावर ताजी उर्जा मिळते.”
चित्र बाहेरच्या जगातलं असो की आपल्या अंतर्मानतल्या तळघरातलं.. त्याकरता केलेला विचार महत्वाचा, तो स्वत:चा आणि निखळ प्रामाणिक असायला हवा.
अन्वरच्या चित्रांमधली समजूत, आस्था, बाहेरच्या, त्याच्या भोवतालच्या जगाबद्दल असलेली संवेदनशीलता कॅनव्हासवर अलगद उतरते.
“इस्लामपूरात चित्रकलेचं वातावरण नाही. शहरात क्वचित कोणी प्रदर्शनं भरवतात. पण सातत्य नाही. चित्रांच्या नकला विकण्याचे, विकत घेण्याचे वाढलेले प्रमाण वाढते आहे मात्र ओरिजिनल चित्र विकली जाण्याचं प्रमाण फ़ारच नगण्य. माणूस गेला की त्याचं पोर्ट्रेट बनवण्याइतपतच चित्रकलेचं महत्व. पण या गोष्टी असतातच. आपण आपल्या आनंदाकरता चित्र काढत रहाणं मी महत्वाचं मानतो.”
अन्वर हुसेनच्या बोलण्यातली खंत, किंचित कडवटपणा लपत नाही.
--

गेली पंधरा वर्षं चित्र अन्वर हुसेन मुंबई-पुण्याच्या शहरी गजबजाटापासून दूर, इस्लामपूरात शांतपणे, आपल्याला हवी ती आणि तशीच चित्र काढत आहे.
कमीत कमी आणि ताकदवान रेषांमधे जिवंत होणारं व्यक्तिचित्रं ही अन्वरची खासियत.. मग ते ओम पुरीचं असो किंवा गालिबचं..
पुरातन हवेलीच्या अंगणात चांदणं लगडल्यासारखं दिसणारं रात्रीच्या अंधारातलं चाफ़्याचं झाड असतं, झाडाखाली अंथरलेल्या सतरंजीवरचा गाण्यांचे सूर हवेत पसरवणारा ग्रामोफ़ोनचा अंधारात उजळलेला पितळी चमकदार कर्णा..
अन्वर हुसेन यांची मनस्वी, काव्यमय रेषा दीर्घकाळ नजरेसमोरुन हलत नाही.
त्यांनी केलेली पुस्तकांची मुखपृष्ठही देखणी, आपला वेगळेपणाचा ठसा जपणारी.
कृष्णधवल, गजबजलेली पण नितांत सुंदर ’मुंबई डायरी..’, ’हायवेपलीकडच्या गावात’ दिसलेली चहाची टपरी, कट्ट्यावरच्या गप्पा..
अन्वरच्या चित्रांमधला रिऎलिझम घटना, वेळ, ते जग डॉक्यूमेन्ट करणारा आहे. वास्तवतेच्या अखंड प्रवाहाच्या काठावरुन तो निवांत विहरत आहे. तो विषयात गुंतून पडत नाही.
चित्रं फ़क्त विकण्याकरताच काढली जातात असा समज झालेल्या आजच्या युगात अन्वरसारखा चित्रकार विरळा.
’अनहद’चा निरोप घेताना अन्वरने त्याच्या फ़ेसबुक पेजवर लिहिलेल्या ओळी मला आठवतात.
2016  का आखरी चित्र इजल पे है...
ये रंग ओ लकीरों का सफर यूं हि जारी रहेगा ताउम्र...
मंज़िल मिले ना मिले,
बेशक, सफर जो जारी है , सुकून भरा है...
रास्ता जो तय किया है अब तक, कईं मकामों से होकर गुजरा...
और अब ये रास्ता उस रास्ते से आ कर मिला है जो पल पल जिंदगिकी असल कहानियोंसे रुबरू होता रहता है ...
इनही 'रास्तों' से कुछ कहानियां जिनको मैं अपने कॅनवास पे लिये जल्द हि आप के सामने आ रहा हूँ...
फिर एक बार उसी गैलरी कि दिवारों पे, जो बेहद करीब है मेरे दिल के..


--------------------------------
लेख लोकमत-मंथन पुरवणीमधे पूर्वप्रकाशित.

Wednesday, April 12, 2017

In the City, a library

तुमच्या, माझ्या, कुणाच्याही शहरातली, एक लायब्ररी.
शहरात अनेक लायब्र-या असू शकतात, असतात.
त्यातली एखादी खूप जुनी, सार्वजनिक असते. कदाचित शहर वसलं तेव्हाच तिची योजना झालेली असते.
 मग शहर वाढतं तसं तीही वाढत जाते, समृद्ध होत जाते.
प्राचीन ग्रंथ, संदर्भाकरता, अभ्यासाकरता त्यात जमा होत जातात.
गाजलेली पुस्तकं, लेखकांचे नाव मोठं करणारी, बदनाम करणारी, लोकप्रियतेच्या शिखरावर आरुढ झालेली, लाटेसारखी विरुन गेलेली, वादळ उठवणारी, गदारोळ माजवणारी, चर्चा घडवून आणणारी, कोर्टाच्या पाय-या चढायला लावणारी वादग्रस्त.
 शास्त्राची, इतिहासाची, रुढी-परंपरांची, अभ्यासाची, मनोरंजनाची, पुन्हा पुन्हा परतून यायला आव्हान करणारी किंवा नुसतीच जागा भरणारी.
चाळवणारी चटोर किंवा जडजंबाळ गंभीर...
असंख्य, हजारो, लाखो पुस्तकं तुमच्या शहरातल्या लायब्ररीतल्या शेल्फ़ांवर, कपाटांमधे, रॅकवर ओळीने विराजमान झालेली.


एकेकाळी उत्सुकतेने तुम्ही लायब्ररीच्या पाय-या चढलेल्या असता, तिथे बसून एका मागोमाग एक पुस्तकांची पाने खाल्लेली असतात.
लायब्ररी तुमच्या शहरातले एक वाजते गाजते, नांदते, जिव्हाळ्याचे, सांस्कृतिक घडामोडींचे केंद्र बनते. तिथे लेखक भेटीला येतात, व्याख्याने होतात.
 पण मग दशकं उलटतात, पिढी बदलते. संदर्भाची, मनोरंजनाची साधने बदलतात.
लायब्ररी बदलतेच असं नाही. शहर वाढतं त्या प्रमाणात सदस्य संख्या वाढतेच असं नाही.
मग टेबल खूर्च्या जुन्या होतात, शेल्फ़ांवर धूळ साचते, पुस्तकांची पानं महिनोन महिने, वर्षानुवर्षे उलटूनही पाहिली जात नाहीत, घरोघरी आपला स्वतंत्र पुस्तकांचा साठा करणारी वाचनप्रिय पिढी लायब्ररीचा पत्ता विसरुन जातात. त्यांना लायब्ररीची गरजच वाटत नाही.
कोप-यात सारुन दिलेल्या अडगळीचं विधीलिखित लायब्ररीच्या माथी लिहिलं जातं.
तुमच्या शहरात अशा जीर्ण झालेल्या, कसर लागलेल्या, पिवळ्या पडलेल्या, उंदरांनी कुरतडलेल्या पुस्तकांच्या थप्प्यांनी वाकलेल्या, खिळखिळ्या झालेल्या कपाटांमधे उत्थानाची वाट पहात मलूल पडून राहिलेल्या पुस्तकांनी भरलेल्या किती लायब्र-या आहेत याची तुम्हाला जाणीवही होत नाही. झाली तरी काय करणार असता तुम्ही त्याचं?


लायब्ररी म्हणजे नेमकं काय असते? पुस्तकांचे संग्रहालय? की वाचकांची पाणपोयी?
पुस्तके आणि वाचक दोन्ही एकमेकांशी संवाद करतात त्यालाच लायब्ररी म्हणता येईल.
वाचक फ़िरकलाच नाही, पुस्तकांची पानं उलटलीच गेली नाहीत तर ती लायब्ररी नाही, ते पुस्तकांचं कब्रस्तान.
तुमच्या शहरात अशी किती कब्रस्तानं आहेत, ज्यांना एकेकाळी लायब्ररी म्हणत?
मुंबई शहरामधे नेमक्या किती लायब्र-या आहेत, त्यातल्या किती जिवंत, किती धुगधुगी असणा-या, किती मृत आहेत? माहित नाही याचा कधी कोणी सर्व्हे केला आहे का?
मात्र चिरोदीप चौधरी आणि जेरी पिंटो या दोघांना शहरातील अशाच एका एकेकाळी जिवंत, नांदत्या, आता मृतवत झालेल्या प्राचीन, सार्वजनिक लायब्ररीची विचारपूस कराविशी वाटली.
 या दोघांपैकी एक फोटोग्राफ़र आणि एक लेखक.
ज्या अर्थी त्यांना हे करावसं वाटले त्या अर्थी दोघेही अर्थातच संवेदनाशील..
त्या दोघांनी लायब्ररीमधे अनेक दिवस, तास घालवले. कित्येक दशकं कधीही कोणी ज्याची पानं उलटली नाही त्या पुस्तकांच्या अंतर्भागात ते डोकावले.
तिथे त्यांना काही विलक्षण गोष्टी सापडल्या, ज्यांच्या वरुन अनेक कथांचा, नव्या पुस्तकांचा जन्म होऊ शकतो अशा गोष्टी.. फ़ार काही वेगळ्या, दुर्मिळ नाही, पण विलक्षण.
कोणाला तरी आलेलं पत्र, ज्यावर सत्तर वर्षांपूर्वीची तारिख आहे, सुंदर स्केच आहे, पानांमधे ठेवलेलं आता फ़ॉसिल झालेलं फ़ूल, ट्रामचं तिकिट, बसचं तिकिट- ज्याचे थांबेही शहराच्या नकाशावरुन आता अस्तंगत झालेले, कोणाला तरी कोणीतरी लिहून ठेवलेला निरोप, केलेली कविता, किराणामालाचे हिशोब..



बदललेल्या, जीर्ण झालेल्या, थांबलेल्या, नाहिशा झालेल्या काळाच्या खूणा पुस्तकांच्या पानांमधे गोठलेल्या होत्या.
प्राचीन झालेली, ओसाड पडलेली लायब्ररी आणि जीर्ण झालेली, संदर्भ हरवलेली पुस्तकं.. नेमकं कसं बघायचं यांच्याकडे?
वाचक पुस्तक वाचतात म्हणजे नेमकं काय करतात?
सार्वजनिक मालकीच्या पुस्तकांकडे बघण्याचा त्यांचा दृष्टीकोन कसा असतो?
काळाच्या कोणत्या खूणा वाचक आपल्याही नकळत मागे सोडतो?
वाचक आणि पुस्तक यांच्यातलं नातं किती जिव्हाळ्याचं, तटस्थतेचं, लोभाचं, हिंस्त्रपणाचं असतं?
चिरोदीप आणि जेरीने हे सर्व जाणून घेतलं. त्याचे त्यांनी फोटो काढले, त्यावर लिहिलं आणि मग त्याचं प्रदर्शन भरवलं.
प्रोजेक्ट ८८ या कुलाब्याच्या आर्ट गॅलरीमधे ते गेल्या महिन्यापासून चालू आहे.
या प्रदर्शनातले फोटो हे अनेकदा सेल्फ़ी वाटतात. त्या त्या काळातल्या वाचकाने आपल्या वास्तवाला कैद करुन ठेवलेली सेल्फ़ी.
तुम्ही लायब्ररीची पायरी शेवटची कधी चढलात?
तुमच्या मुलांना लायब्ररीचं सदस्यत्व घ्यायला आणि तिथे जायला सांगीतलत?
ती जातात?
In the City, a library हे प्रदर्शन आपल्याला हे प्रश्न विचारते.
आपल्या शहरातल्या लायब्ररीच्या जीवन-मरणाला कारणीभूत ठरतील यांची उत्तरं.


In the City, a library
Chirodeep Chaudhuri and Jerry Pinto
Project 88
Exhibition up to 15th April.

Monday, March 6, 2017

गिव्ह पटेल- विहिरी आणि फ़ूटबोर्ड रायडर

ताजच्या मागच्या रस्त्यावर सनी हाऊसमधे मिरचंदानी-स्टाइनरुक गॅलरी आहे. रस्त्याचे नाव मेरेवेदर स्ट्रीट. हा रस्ता, म्हणजे खरं तर गल्लीच. कुलाब्याच्या कॅफ़े मॉन्देगरच्या कॉर्नरवर असलेल्या जंक जुलरी स्टॉलला वळसा घालून आतल्या रस्त्यावर गेलं की मेरेवेदर स्ट्रीटपर्यंत यायला पाच मिनिटही लागत नाहीत, पण या आतल्या रस्त्यावर इतकी काश्मिरी कार्पेट्स- हॅन्डलूम एम्पोरियम्स, कॉटेज आर्ट-क्युरिओ शॉप्स, प्रेशस स्टोन्सची दुकानं आहेत (आणि सगळ्यांवर अरेबसगळ्यांवर), आणि हे वातावरण दर वेळी उगीचच इतकं अनोळखी वाटणारं, की खूप वेळ रेंगाळून मग आपण पुढे जातो.
मेरेवेदर रस्ता एका बाजूने ताजच्या मागच्या बाजूच्या सुंदर, कलात्मक दगडी कुंपण भिंतीने बंदिस्त आणि समोरच्या फ़ूटपाथवरच सनी हाऊस. या इमारतीचा अत्यंत जुना, इसवीसनापूर्वीच्या डिझाइनचा लाकडी जिना चढून पहिल्या मजल्यावर जायचं. एक बंद, शिसवी लाकडी दरवाजा असलेलं घर. त्याची बेल मारुन दरवाजा उघडला जाईपर्यंत जिन्याच्या लॅन्डींगवरचं सुंदरसं पेंटींग बघायचं.
आतली जागा प्रशस्त, जुन्या स्टाइलचं उंच छत, गोलाकार कमानी असलेल्या पूर्ण काचेच्या खिडक्या, त्यातून दिसणारी बाहेरची छान, हिरवीगार झाडं.. भिंतीवरची चित्रं पहायच्या आतच आपल्याला कलात्मक वाटायला लागतं.
उषा मिरचंदानी आणि त्यांची मुलगी रंजना स्टाइनरुक यांनी मिळून चालवलेली ही गॅलरी. कटेम्पररी आर्टिस्ट्सचं फ़ार छान काम इथे कायम प्रदर्शित होत असतं.
सध्या इथे मुंबईस्थित कवी-लेखक-चित्रकार गिव्ह पटेल यांच्या चित्रांचं प्रदर्शन चालू आहे.


गिव्ह पटेल यांच्या कविता काही मी वाचलेल्या नाहीत, पण त्यांची चित्र मला अतिशय आवडतात.  कवितेसारखीच वाटतात. सामान्य माणसांच्या जगणं, जगण्यातली विसंगती, माणूस-शहर-निसर्गातलं बदलत जाणारं नातं, रोजच्या जगण्यातून दूर गेलेला पण आसपासच असणारा निसर्ग.. असं बरंच काही त्यांच्या चित्रांमधून संवेदनशीलतेनं हाताळलेलं असतं. माणसांच्या बसण्याची, उभं रहाण्याची ढब, हावभाव यातून खूप काही व्यक्त होत असतं त्यांच्या चित्रात. शहर आणि माणूस आपल्या परस्पर नात्यामधून कसे इव्हॉल्व होत जातात यावर भाष्य करणारी गिव्ह पटेल, सुधीर पटवर्धन अशांची चित्र ख-या अर्थाने समकालिन.

आत्ताच्या प्रदर्शनामधलं गिव्ह पटेलांचं फ़ूटबोर्ड रायडर हे ऎक्रिलिकमधलं चित्र विलक्षण परिणामकारक. आकाराने फ़ार मोठं नाही, पण खोल आशय सामावलेलं.


ट्रेनच्या खिडकीवर डोकं टेकवून झोपलेला एक माणूस. त्याच खिडकीच्या बाहेर लटकून उभा राहिलेला एक जण. त्याचं डोकं आणि खांद्याचा भाग आणि दोन्ही हातांचे त्या खिडकीला पकडू पहाणारे पंजे आपल्याला दिसतात. ट्रेनच्या वेगात त्याचे उडणारे केसही दिसतात. मुंबईतल्या लोकलनी प्रवास करणा-याला रोजच दिसणारं हे दृश्य. रोजच पाहिल्याने त्यातला जीवावरचा धोकाही आपण सहज स्विकारलेला. झोपलेल्या माणसाच्या बाजूला जागे असणा-या दोघांच्या निर्विकारतेवरुन ते जाणवतही आहे. त्या बाहेर लटकलेल्या माणसाच्या मागून दिसणारी एक डोंगरांची रांग विलक्षण आहे. ती पहाताना असं वाटतं की हे बाहेरचं दृश्य, तो लटकता माणूस, त्यातला धोका हे सगळं आतल्या झोपलेल्या माणसाच्या स्वप्नातलं दृश्य असेल का? आणि आयुष्याच्या दोरीला, रोजच्या जगण्याला कसबसं लटकून प्रवास करणारा माणूस हा आतला आहे की बाहेरचा? नक्की नाही सांगता येत.
गिव्ह पटेलांच्या चित्रात अनेकदा आतला आणि बाहेरचा अवकाश यांच्यातलं नातं डोकावतं. त्यांच्या आधीच्या ’विहिर’ या चित्रमालिकेमधेही ते होतं.
फ़ार सुंदर, गहन, मनाचा तळ ढवळून काढणारी आहेत या विहिरी. त्यांच्या तळात डोकावून पहाताना सिरिन, खोलवर शांतवणारा, विचारात पाडणारा अनुभव येतो. त्यातल्या काही विहिरी या प्रदर्शनामधेही आहेत. कधी गुलमोहोराची लालजर्द फ़ांदी, कधी हिरवं शेवाळ, कधी पौर्णिमेचा चंद्र विहिरीच्या पाण्यात प्रतिबिंबित झालेला, कधी आपलं स्वत:चं प्रतिबिंब त्यातून आपल्यालाच पहातं. कधी कधी आत डोकावणारे आपण असलो तरी आपल्याकडे पहाणारं प्रतिबिंब कुणा वेगळ्या व्यक्तिचंही असू शकतं.
हा अनुभव प्रत्येकानी आपापला घ्यायलाच हवा असा.
गिव्ह पटेल यांचभाएक सविस्तर मुलाखतही आतल्या व्हिडिओवर पहाता-ऐकता येते.
मिरचंदानी-स्टाइनरुक गॅलरीमधलं हे प्रदर्शन पहाण्याची संधी १८ मार्च पर्यंतच आहे. तेव्हा शक्य असल्यास लगेच प्लॅन करा.

Sunday, March 5, 2017

हिरवागर्द हिरामण तोता..

बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या शतकोत्तर सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त एनजिएम मधे भरलेलं प्रदर्शन.
एनजिएमच्या भिंतींवर रविवर्माची दमयंती, अमृता शेरगिलच्या तीन मुली, पिठावालांची पारशी गर्ल, हळदणकरांची ज्योतिर्मयी, तीर्थाटनाला निघालेला फ़किर यात्रेकरु, त्रिंदादांची फ़्लोरेन्टाईन, आलमेलकरांच्या आदिवासी कन्यका..एकेक ओळखीची, मन मोहवून टाकणारी चित्रे..
मुल्लर, पळशीकर, गायतोंडे, हुसेन, रझा, आरा, हेब्बर, गाडे, अंबादास, हरकृष्णलाल, शंखो चौधुरी, मजुमदार, कोलते,  चोयाळ अशा चित्रकारांची बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या १२५ वर्षांच्या कालावधीत सुवर्ण पदकांनी सन्मानित झालेली, नंतर खूप गाजलेली चित्रे पहात आपण पुढे सरकत असतो.
ज्यावेळी ही  चित्रे स्पर्धेला पाठवली असतील त्यावेळी तरुण, स्ट्रगलिंग आर्टिस्ट असणारे हे चित्रकार आपल्या चित्राला बहुधा पहिल्यांदाच मिळालेला सन्मान पाहून किती हरखून गेले असतील.. वगैरे विचार डोक्यात असतात.
बहुतेक चित्रं आपण आधीही अनेकदा, कुठे ना कुठे पाहिलेली असतात, तरीही ती पुन्हा पुन्हा पहाविशी वाटण्यामागे काय जादुई कारण असावं, सिनर्स डिव्हाइनमधल्या त्या जोडप्याच्या कपड्यांमधला तो अद्वितीय पिवळा अजूनही किती मोहवणार आहे.. असा विचार मनात येत असतानाच अचानक एक हिरवगर्द चित्र समोर येतं..
अगदी पाऊल पुढे टाकू देणारच नाही अशा छटांमधलं त्या मानाने लहानसच.
लयदार मोहक रेषा, एकातएक गुंतलेले हिरवे, लोभस तलम पोत.. मुघल मिनिएचरमधली एक अंगभर हिरवा पोषाख ल्यायलेली नाजूक, सुंदर तरुणी सज्जामधे बसली आहे, हातावरची मेहेंदी निरखून पहाते आहे बहुधा, तिच्या मागे केळीचे हिरवे बाग.. त्यावर किरमिजी केळफ़ुलांचे घोस.
फ़ार काही तपशिल नाही आहेत चित्रात, आहेत ते सगळेच फ़ार  देखणे.. मुलायम आणि प्रवाही.
पण आपल्याला पाय पुढे टाकू देत नसतो त्या तरुणीच्या खांद्यावर बसलेला मखमली हिरवा रावा.
हिरामण तोता.
तरुणीच्या हिरव्या साजातूनही त्याचं अस्तित्त्व ठळक वेगळेपणाने दिसतं..

ए. आर. चुगताई (१८९५-१९७५) या नंतरच्या काळात पाकिस्तानात स्थायिक झालेल्या चित्रकाराने रंगवलेला.
घरी आल्यावर कुतूहलाने चुगताईंबद्दल वाचत होते त्यावेळी कळलं स्वातंत्र्यपूर्व भारतातल्या लाहोर मधे जन्मलेले हे चुगताई अबनिंद्रनाथ टागोरांचे विद्यार्थी. तरीच हिरामण तोता चित्रावर बंगाल स्कूलची छाप ठळक दिसत होती.  
 रेअर बुक सोसायटी ऑफ़ इंडियामधल्या नोंदीत अजून एक कुतूहलजनक तपशील सापडला.
शाहजहानने बांधलेल्या ताजमहाल या वास्तुचे प्रमुख आर्किटेक्ट अहमद मिमार लाहोरी यांचे हे ए. आर. चुगताई थेट वंशज.
हिरामण तोता आणि चुगताई आता कायम स्मरणात राहिल.