Monday, March 6, 2017

गिव्ह पटेल- विहिरी आणि फ़ूटबोर्ड रायडर

ताजच्या मागच्या रस्त्यावर सनी हाऊसमधे मिरचंदानी-स्टाइनरुक गॅलरी आहे. रस्त्याचे नाव मेरेवेदर स्ट्रीट. हा रस्ता, म्हणजे खरं तर गल्लीच. कुलाब्याच्या कॅफ़े मॉन्देगरच्या कॉर्नरवर असलेल्या जंक जुलरी स्टॉलला वळसा घालून आतल्या रस्त्यावर गेलं की मेरेवेदर स्ट्रीटपर्यंत यायला पाच मिनिटही लागत नाहीत, पण या आतल्या रस्त्यावर इतकी काश्मिरी कार्पेट्स- हॅन्डलूम एम्पोरियम्स, कॉटेज आर्ट-क्युरिओ शॉप्स, प्रेशस स्टोन्सची दुकानं आहेत (आणि सगळ्यांवर अरेबसगळ्यांवर), आणि हे वातावरण दर वेळी उगीचच इतकं अनोळखी वाटणारं, की खूप वेळ रेंगाळून मग आपण पुढे जातो.
मेरेवेदर रस्ता एका बाजूने ताजच्या मागच्या बाजूच्या सुंदर, कलात्मक दगडी कुंपण भिंतीने बंदिस्त आणि समोरच्या फ़ूटपाथवरच सनी हाऊस. या इमारतीचा अत्यंत जुना, इसवीसनापूर्वीच्या डिझाइनचा लाकडी जिना चढून पहिल्या मजल्यावर जायचं. एक बंद, शिसवी लाकडी दरवाजा असलेलं घर. त्याची बेल मारुन दरवाजा उघडला जाईपर्यंत जिन्याच्या लॅन्डींगवरचं सुंदरसं पेंटींग बघायचं.
आतली जागा प्रशस्त, जुन्या स्टाइलचं उंच छत, गोलाकार कमानी असलेल्या पूर्ण काचेच्या खिडक्या, त्यातून दिसणारी बाहेरची छान, हिरवीगार झाडं.. भिंतीवरची चित्रं पहायच्या आतच आपल्याला कलात्मक वाटायला लागतं.
उषा मिरचंदानी आणि त्यांची मुलगी रंजना स्टाइनरुक यांनी मिळून चालवलेली ही गॅलरी. कटेम्पररी आर्टिस्ट्सचं फ़ार छान काम इथे कायम प्रदर्शित होत असतं.
सध्या इथे मुंबईस्थित कवी-लेखक-चित्रकार गिव्ह पटेल यांच्या चित्रांचं प्रदर्शन चालू आहे.


गिव्ह पटेल यांच्या कविता काही मी वाचलेल्या नाहीत, पण त्यांची चित्र मला अतिशय आवडतात.  कवितेसारखीच वाटतात. सामान्य माणसांच्या जगणं, जगण्यातली विसंगती, माणूस-शहर-निसर्गातलं बदलत जाणारं नातं, रोजच्या जगण्यातून दूर गेलेला पण आसपासच असणारा निसर्ग.. असं बरंच काही त्यांच्या चित्रांमधून संवेदनशीलतेनं हाताळलेलं असतं. माणसांच्या बसण्याची, उभं रहाण्याची ढब, हावभाव यातून खूप काही व्यक्त होत असतं त्यांच्या चित्रात. शहर आणि माणूस आपल्या परस्पर नात्यामधून कसे इव्हॉल्व होत जातात यावर भाष्य करणारी गिव्ह पटेल, सुधीर पटवर्धन अशांची चित्र ख-या अर्थाने समकालिन.

आत्ताच्या प्रदर्शनामधलं गिव्ह पटेलांचं फ़ूटबोर्ड रायडर हे ऎक्रिलिकमधलं चित्र विलक्षण परिणामकारक. आकाराने फ़ार मोठं नाही, पण खोल आशय सामावलेलं.


ट्रेनच्या खिडकीवर डोकं टेकवून झोपलेला एक माणूस. त्याच खिडकीच्या बाहेर लटकून उभा राहिलेला एक जण. त्याचं डोकं आणि खांद्याचा भाग आणि दोन्ही हातांचे त्या खिडकीला पकडू पहाणारे पंजे आपल्याला दिसतात. ट्रेनच्या वेगात त्याचे उडणारे केसही दिसतात. मुंबईतल्या लोकलनी प्रवास करणा-याला रोजच दिसणारं हे दृश्य. रोजच पाहिल्याने त्यातला जीवावरचा धोकाही आपण सहज स्विकारलेला. झोपलेल्या माणसाच्या बाजूला जागे असणा-या दोघांच्या निर्विकारतेवरुन ते जाणवतही आहे. त्या बाहेर लटकलेल्या माणसाच्या मागून दिसणारी एक डोंगरांची रांग विलक्षण आहे. ती पहाताना असं वाटतं की हे बाहेरचं दृश्य, तो लटकता माणूस, त्यातला धोका हे सगळं आतल्या झोपलेल्या माणसाच्या स्वप्नातलं दृश्य असेल का? आणि आयुष्याच्या दोरीला, रोजच्या जगण्याला कसबसं लटकून प्रवास करणारा माणूस हा आतला आहे की बाहेरचा? नक्की नाही सांगता येत.
गिव्ह पटेलांच्या चित्रात अनेकदा आतला आणि बाहेरचा अवकाश यांच्यातलं नातं डोकावतं. त्यांच्या आधीच्या ’विहिर’ या चित्रमालिकेमधेही ते होतं.
फ़ार सुंदर, गहन, मनाचा तळ ढवळून काढणारी आहेत या विहिरी. त्यांच्या तळात डोकावून पहाताना सिरिन, खोलवर शांतवणारा, विचारात पाडणारा अनुभव येतो. त्यातल्या काही विहिरी या प्रदर्शनामधेही आहेत. कधी गुलमोहोराची लालजर्द फ़ांदी, कधी हिरवं शेवाळ, कधी पौर्णिमेचा चंद्र विहिरीच्या पाण्यात प्रतिबिंबित झालेला, कधी आपलं स्वत:चं प्रतिबिंब त्यातून आपल्यालाच पहातं. कधी कधी आत डोकावणारे आपण असलो तरी आपल्याकडे पहाणारं प्रतिबिंब कुणा वेगळ्या व्यक्तिचंही असू शकतं.
हा अनुभव प्रत्येकानी आपापला घ्यायलाच हवा असा.
गिव्ह पटेल यांचभाएक सविस्तर मुलाखतही आतल्या व्हिडिओवर पहाता-ऐकता येते.
मिरचंदानी-स्टाइनरुक गॅलरीमधलं हे प्रदर्शन पहाण्याची संधी १८ मार्च पर्यंतच आहे. तेव्हा शक्य असल्यास लगेच प्लॅन करा.

Sunday, March 5, 2017

हिरवागर्द हिरामण तोता..

बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या शतकोत्तर सुवर्णमहोत्सवी वर्षानिमित्त एनजिएम मधे भरलेलं प्रदर्शन.
एनजिएमच्या भिंतींवर रविवर्माची दमयंती, अमृता शेरगिलच्या तीन मुली, पिठावालांची पारशी गर्ल, हळदणकरांची ज्योतिर्मयी, तीर्थाटनाला निघालेला फ़किर यात्रेकरु, त्रिंदादांची फ़्लोरेन्टाईन, आलमेलकरांच्या आदिवासी कन्यका..एकेक ओळखीची, मन मोहवून टाकणारी चित्रे..
मुल्लर, पळशीकर, गायतोंडे, हुसेन, रझा, आरा, हेब्बर, गाडे, अंबादास, हरकृष्णलाल, शंखो चौधुरी, मजुमदार, कोलते,  चोयाळ अशा चित्रकारांची बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या १२५ वर्षांच्या कालावधीत सुवर्ण पदकांनी सन्मानित झालेली, नंतर खूप गाजलेली चित्रे पहात आपण पुढे सरकत असतो.
ज्यावेळी ही  चित्रे स्पर्धेला पाठवली असतील त्यावेळी तरुण, स्ट्रगलिंग आर्टिस्ट असणारे हे चित्रकार आपल्या चित्राला बहुधा पहिल्यांदाच मिळालेला सन्मान पाहून किती हरखून गेले असतील.. वगैरे विचार डोक्यात असतात.
बहुतेक चित्रं आपण आधीही अनेकदा, कुठे ना कुठे पाहिलेली असतात, तरीही ती पुन्हा पुन्हा पहाविशी वाटण्यामागे काय जादुई कारण असावं, सिनर्स डिव्हाइनमधल्या त्या जोडप्याच्या कपड्यांमधला तो अद्वितीय पिवळा अजूनही किती मोहवणार आहे.. असा विचार मनात येत असतानाच अचानक एक हिरवगर्द चित्र समोर येतं..
अगदी पाऊल पुढे टाकू देणारच नाही अशा छटांमधलं त्या मानाने लहानसच.
लयदार मोहक रेषा, एकातएक गुंतलेले हिरवे, लोभस तलम पोत.. मुघल मिनिएचरमधली एक अंगभर हिरवा पोषाख ल्यायलेली नाजूक, सुंदर तरुणी सज्जामधे बसली आहे, हातावरची मेहेंदी निरखून पहाते आहे बहुधा, तिच्या मागे केळीचे हिरवे बाग.. त्यावर किरमिजी केळफ़ुलांचे घोस.
फ़ार काही तपशिल नाही आहेत चित्रात, आहेत ते सगळेच फ़ार  देखणे.. मुलायम आणि प्रवाही.
पण आपल्याला पाय पुढे टाकू देत नसतो त्या तरुणीच्या खांद्यावर बसलेला मखमली हिरवा रावा.
हिरामण तोता.
तरुणीच्या हिरव्या साजातूनही त्याचं अस्तित्त्व ठळक वेगळेपणाने दिसतं..

ए. आर. चुगताई (१८९५-१९७५) या नंतरच्या काळात पाकिस्तानात स्थायिक झालेल्या चित्रकाराने रंगवलेला.
घरी आल्यावर कुतूहलाने चुगताईंबद्दल वाचत होते त्यावेळी कळलं स्वातंत्र्यपूर्व भारतातल्या लाहोर मधे जन्मलेले हे चुगताई अबनिंद्रनाथ टागोरांचे विद्यार्थी. तरीच हिरामण तोता चित्रावर बंगाल स्कूलची छाप ठळक दिसत होती.  
 रेअर बुक सोसायटी ऑफ़ इंडियामधल्या नोंदीत अजून एक कुतूहलजनक तपशील सापडला.
शाहजहानने बांधलेल्या ताजमहाल या वास्तुचे प्रमुख आर्किटेक्ट अहमद मिमार लाहोरी यांचे हे ए. आर. चुगताई थेट वंशज.
हिरामण तोता आणि चुगताई आता कायम स्मरणात राहिल.

Tuesday, January 3, 2017

चित्रकाराच्या प्रदेशात: स्टुडिओ पोर्ट्रेट्स

आर्ट गॅलरीमधे, पांढर्‍याशुभ्र भिंतीवर, देखण्या फ्रेम्समधे सजलेली, सुयोग्य प्रकाशयोजनेत झळाळून उठलेली पेंटींग्ज पहाताना हे विसरणं इतकं सोपं असतं- की ही पेंटींग्ज एका दीर्घ प्रक्रीयेचा प्रवास पार करुन इथवर पोचलेली आहेत. चित्रकाराच्या स्फ़ुर्तीचा, सर्जनाचाच नव्हे तर परिश्रमाचा, नियोजनाचाही हा प्रवास असतो.
आणि हा प्रवास ज्या प्रदेशातून घडतो तो प्रदेश खास त्या चित्रकाराच्याच मालकीचा.
पेंटीग्ज सार्‍या जगाकरता असतीलही पण हा प्रदेश नाही. 
चित्रकाराचे खाजगी क्षण, घाम,अश्रू, वैफ़ल्य, इर्षा, निराशा, आनंद, उत्साह..सगळ्याचा उगम आणि अस्त केवळ या प्रदेशापुरतेच मर्यादित. त्यातून जन्माला आलेलं पेंटींग जग बघतो. जन्मापूर्वीचा हा प्रवास बाहेरच्या जगाला अनभिज्ञच रहातो.
काय असतं त्या निळ्या,सुंदर पक्ष्याचं नाव जो स्टुडिओच्या खिडकीत बसून चित्रकाराला स्फ़ुर्ती पुरवतो?
ते जाणून घ्यायचं एक कुतूहल.. ते मनात नेमकं केव्हा रुजलं सांगता यायचं नाही तरी ते रुजलं याचं आश्चर्य अजिबात नाही. चित्रकार समजला तर चित्र समजणं जास्त सोपं असा एक विश्वास मनात नेहमीच होता.

चित्रनिर्मिती होत असताना, अपूर्ण रंग ल्यायलेल्या इझलसमोर उभा असलेला चित्रकार नेमका कसा असतो?
इझलसमोरचा चित्रकार हा बेटावरच्या एकाकी प्रवाशासारखा असतो असं रेम्ब्राचं एक विधान आहे.
त्या बेटावरचा त्याचा दिनक्रम नेमका असतो तरी कसा?..


बोस्टनच्या म्युझियम ऑफ़ फ़ाईन आर्टमधे रेम्ब्राचं ’द आर्टिस्ट इन हिज स्टुडिओ’ पहाताना त्याचं हे विधान आठवलं. लहानशा स्टुडिओतलं भव्य, पाठमोरं इझल.. स्टुडिओतला सर्व भौतिक अवकाश त्याने व्यापलेला आहे, चित्रकार जरा लांब उभं राहून इझलकडे पहातो आहे, कदाचित तो रेम्ब्रां स्वत:च आहे. इझलवरचा कॅनव्हास कोरा आहे की चित्र काढून पूर्ण झालेलं आहे काहीच माहित नाही. पण चित्रकार विचार करतो आहे, त्याच्या हातात ब्रश आहे, तडा गेलेल्या भिंतीवर पॅलेट आहे. स्वत:च्या दुनियेत हरवलेला कलावंत, स्टुडिओतला बंदिस्त, बाहेरच्या जगापासून आयसोलेटेड असलेला अवकाश, चित्रकाराच्या चेह-यावरचे पूर्ण काळे डोळे, आतमधे पहाणारे.. या अवकाशात आपल्याला इझलवरचं चित्र फ़क्त दिसत नाही, पण चित्रकार, त्याची वैचारिक क्षमता, कल्पनाशक्ती, शिस्त, कौशल्य.. सगळं स्पष्ट दिसतं, जाणवतं.
चित्रकार आणि त्याच्या भोवतालचा अवकाश हे सगळं घेऊन येतो. त्यांच्या दरम्यान असतं त्याचं चित्र. 
आपल्याला या तिनही गोष्टींबद्दल सारखंच कुतूहल वाटत आहे हे ठामपणे कळण्याचा हा क्षण होता.
त्यानंतर मग मनात कुतूहल, चौकसपणा घेऊन चित्रकारांच्या स्टुडिओंची.. लहान, मोठे, जुने, नवे, नीटनेटके, अस्ताव्यस्त, कलात्मक, प्रॅक्टीकल, गोडाऊनमधले, नदीकाठचे, पर्वतावरचे, समुद्रकाठचे.. चित्रकाराच्या व्यक्तिमत्वाचा अविभाज्य भाग असलेल्या या प्रदेशाची मी बिनदिक्कत सैर केली. 

हिमालयात मनालीच्या वाटेवरचा देखण्या निसर्गचित्रांची उधळण असलेला चित्रकार रोरिकचा स्टुडिओ,  कोल्हापूरचा बाबुराव पेंटरांचा भव्य, अनेक कौशल्यपूर्ण करामती असलेला स्टुडिओ,  आर्टफ़ेस्टीवलमधे पाहिलेली वयोवृद्ध चित्रकार रायबांच्या  कापडाचे तागे पसरुन ठेवलेल्या अंधा-या स्टुडिओची प्रतिकृती आणि सर्वात अस्वस्थ करुन गेलेलं रविवर्माच्या गिरगावातल्या चंद्रमहाल इमारतीत आता अवशेषांची एकही खूण मागे न उरलेल्या स्टुडिओचं काळाच्या पोटात गडप झालेलं अस्तित्व..
इझलच्या मागे पेटती फ़ायरप्लेस असलेला, एका ब्लॅक अ‍ॅन्ड व्हाईट चित्रात पाहीलेला अमृता शेरगिलचा स्टुडिओ, व्हिन्सेन्टचा पिवळ्या सूर्यफ़ुलांची फ़ुलदाणी स्टुलावर ठेवलेला, सुहृदाची वाट पहात राहिलेला यलो हाऊसमधला एकाकी स्टुडिओ, मातिझने त्याच्या चित्रातूनच अजरामर करुन ठेवलेला रेड स्टुडिओ,  गोगॅंचा ताहिती बेटावरचा बांबूच्या पडद्याची भिंत असलेला स्टुडिओ.. वाळकेश्वरचा सर्व्हन्ट्स क्वार्टरमधला आरांचा स्टुडिओ, गायतोंडेंचा निजामगंजच्या बरसातीतला धूळीचे ठसे उमटवणारा स्टुडिओ, ग्रेसच्या कवितांच्या ओळी ल्यायलेला शुभा गोखलेंचा कलात्मक गोंदणगाव नावाचा स्टुडिओ, भानू अथैयांचा आलिशान इमारतीच्या तळमजल्यावर लहानशा गॅरेजमधला भिंतीवर मीना कुमारीचं देखणं कृष्णधवल छायाचित्र आणि काचेच्या शोकेसमधे ऑस्करचा सुवर्णपुतळा मिरवणारा स्टुडिओ, अतुल दोडियांचा सुरुवातीच्या काळातला बैठ्या चाळीतला, मोकळा ढाकळा आणि मग आताचा आपल्या आत लहानसा कारखानाच वागवणारा स्टुडिओ.. देवदत्त पाडेकरचा परदेशातला एफ़िशियन्ट स्टुडिओ, जमिनीवर रंगांच्या शिंतोड्यांची कलात्मक रांगोळी असलेला प्रभाकर कोलतेंचा हवेशीर, प्रसन्न स्टुडिओ, बघायची तीव्र इच्छा असलेला जॉर्जिया ओकिफ़चा सान्टा फ़ेमधला अडोब स्टुडिओ..
अशा असंख्य पाहिलेल्या, न पाहिलेल्या, ऐकलेल्या स्टुडिओंच्या कथा आणि त्यातल्या चित्रकारांच्या कहाण्या मनात आहेत ज्या तुमच्यासोबत शेअर करायच्या आहेत.   

स्वत:च्या मालकीचा स्टुडिओ हे प्रत्येक चित्रकाराचं स्वप्न असतं. ते तो नेमकं कधी बघायला सुरुवात करतो?
चित्रकाराचा खाजगी प्रदेश स्टुडिओच्या चार भिंतींमधे सामावलेला असतो हे खरं पण चित्रकार काही जन्माला येतानाच हा स्टुडिओ सोबत घेऊन येत नाही. तो मिळवण्याकरता त्याला स्ट्रगलचा, अनुभवाचा एक निश्चित टप्पा पार करावा लागतो. प्रत्येक चित्रकाराची चित्रांची स्टाईल जशी वेगळी, खास त्याची, तशी त्याच्या स्टुडिओतल्या प्रदेशाची संकल्पनाही खास त्याचीच असणार..
सुभाष अवचटांनी त्यांच्या ’स्टुडिओ’ पुस्तकामधे चित्रकाराच्या मनातल्या आणि भोवतालच्या, अमूर्त आणि मूर्त दोन्ही अवकाशांचा वेध जाणतेपणाने घेतला आहे. आपल्या मनातल्या स्टुडिओच्या शोधाचा प्रवास वाईतल्या तर्कतीर्थांच्या वाड्यापासून खंडाळ्याच्या स्कॉटिश चॅपेलपर्यंत करत असताना चित्रकाराला त्याचा प्रदेश आणि अवकाश दोन्ही सापडणं किती कठीण हे त्यांनी नेमकेपणानं शब्दात उतरवलं.
प्रत्येक कलाकाराची स्वत:ची अशी एक ओळख असते जी त्याच्या कलाकृतीतून दिसते आणि त्याच्या व्यक्तिमत्वातूनही. कलाकाराच्या जीवनखूणा कलेत उमटलेल्या असतात. त्याच्या वाचूनही कला असतेच कारण कलेला स्वत:चं स्वयंभू व्यक्तिमत्व असतं.
स्टुडिओमधे काम करत असताना बंदिस्त, एकाकी अवकाशात चित्रकार या स्वत:च्या ओळखीचा अखंड शोध घेत रहातो. अनेक चित्रकारांनी अगदी व्हर्मिए, पिकासोपासून फ़्रिडा काहलो, अमृता शेरगिलपर्यंत अनेकांनी, स्टुडिओत काम करतानाचं, बहुतेकदा सेल्फ़ पोर्टेट रंगवलं, ते आपल्या शोधाच्या प्रवासातील एक स्थानक म्हणूनच कदाचित. चित्रकारांनी न लिहिलेल्या आत्मचरित्रातलं ते एक महत्वाचं प्रकरण. त्यात त्यांनी आपलं तांत्रिक कौशल्य, आपल्या सवयी, आपली मॉडेल, आवडीच्या, प्रेरणा देणा-या गोष्टी यांची एक ठळक कालनोंद करुन ठेवली.
 कला म्हणजे फ़क्त रंग रेषा, आकार नाही.. त्या चितारणारे ब्रश, पॅलेट, ट्यूबा, अवजारे, इझल आणि त्यामागचा सदेह चित्रकारही. कलाकाराच्या व्यक्तिमत्व घडणीत जे असंख्य घटक सामावलेले असतात, त्यांचे अस्तित्त्व स्टुडिओत विखुरलेले असते. पाब्लो पिकासोच्या स्टुडिओमधे पाऊल ठेवल्यावर म्हणूनच व्हॅनेसा बेल ही कला-समिक्षक लिहिते:  “The whole studio seemed to be bristling with Picassos. All the bits of wood and frames had become like his pictures...”


अर्थातच स्टुडिओच्या चार भिंतींमधलं इझल लावलेलं, रंग, ट्यूब्ज, पॅलेट-ब्रशचा पसारा मांडलेलं जग नुसतं बघून ना आपल्याला चित्रकाराच्या जाणीवांच्या प्रदेशात प्रवेश मिळतो, ना आपल्या मनातल्या असंख्य कलाविषयक प्रश्नांची उत्तरं मिळतात. त्याकरता त्या चित्रकारानेच बोलायला हवं. त्याला बोलतं करण्याकरताच हा खटाटोप.
चित्रकाराच्या प्रत्यक्ष स्टुडिओत जाऊन त्याच्या चित्रनिर्मितीमागची स्फ़ुर्ती, परिश्रम,नियोजन यासकट तो चित्रकार जाणून घेणं आणि ते तुमच्यापर्यंत पोचवणं आव्हानात्मक निश्चितच.. पण मजेदारही ठरेल.  

(लोकमतच्या मंथन या रविवार पुरवणीमधे जाने.२०१७ पासून सुरु झालेला हा कॉलम आहे. दर पंधरा दिवसांनी यात एक चित्रकार त्याच्या स्टुडिओसकट तुमच्या भेटीला येईल. तेव्हा वाचत रहा..)

Sunday, October 30, 2016

शून्य काळ

संजय सावंतचं जहांगिरच्या कलादालनात भरलेलं "शून्य काळ/झीरो टाईम" हे प्रदर्शन. दिवाळीच्या गडबडीत उशीरच झाला या सुंदर, वेगळ्या प्रदर्शनाबद्दल लिहायला.

समोर एक अखंड, मोठ्ठं पेंटींग, साडेसात बाय साडेसात फ़ुटांचं. काही वेगवेगळे त्रिमित आकार कागदातून बनलेले, त्यातल्या छिद्रांमधून, फ़टींमधून, घड्यांमधून येणारा, दिसणारा प्रकाश, वेगवेगळे टोन, लेयर्स..
संजयच्या प्रदर्शनात कागदांचं अद्भुत विश्व आहे. कागद दुमडणे, मुरडणे, त्यांना छिद्र पाडणे या प्रक्रियेतून बनत गेलेले आकार, त्यात काही चांदीच्या कागदावरच्या प्रकाशाचे खेळही आहेत.
मिक्स मिडियातील कामातही कागद त्याच्या ठळक, स्वतंत्र व्यक्तिमत्वासह आहेच. कागदावर त्याने लेपलेले रंग आणि त्यांना दिलेले आकार फ़सवे, भासमान आहेत. ठोस, सघन जड वाटू शकणारे आकार फ़ुलांसारखे तरल, काही कुशीत घेऊन थोपटावेत असे निष्पाप.. कागदावरच्या अवकाशाचं त्रिकोणी विभाजन, कधी समांतर, कधी असमांतर. त्यात पाय-या ओलांडून वर जाणारा अवकाश. त्याचे रंग ठोस, सघन आहेत, जिवंत आहेत. ते अस्वस्थ करतात, पण परिसरातल्या कोलाहलाशी ते नातं जोडणारे आहेत, काही विरोधात जाणारेही. ब्रशस्ट्रोक्सची जादू कागदाच्या उकलत गेलेल्या पोतामधे आहे.
हे काम जितकं खोलात जाऊन बघाल तितके त्यातले लेयर्स, सटलिटी, पोत जाणवत रहातील. सहज नजर टाकून पुढे सरकावं असं हे काम नाही, तसं तुम्ही सरकूही शकत नाही. त्यात खोलवर ओढले जाता, चंदेरी, सोनेरी प्रकाशांचे परावर्तित कवडसे तुम्हाला आवडतात, कधी एकातएक गुंतलेले पॅटर्नस, कधी फ़ॅब्रिकचे धागे, दुमडलेले कागदांचे कोन, बारीक छिद्रांमधून डोकावणारा मागचा अवकाश, रंगांचे थर.. अरुपातून विरुपाकडे जाताना अधल्या मधल्या सर्व आकारांचे नेमके काय होत असते हे त्यात दिसू शकतं.



संजय गेली बरीच वर्षं कागदाच्या अंतरंगातून बाहेरचं जग नेमकं कसं दिसतं हे तपासण्याच्या प्रयत्नात आहे. तो कॅनव्हासवर रंग न वापरता कागद वापरतो, किंवा फ़क्त कागद याच माध्यमाची चित्रं बनवतो, त्यांच्यात पुन्हा रंग असतात, आकार असतो, त्रिमिती असते, पण त्यांना रुढ शिल्पही म्हणता येणार नाहीत. माहितीतल्या, नेहमीच्या वळणातल्या आकार-उकारांच्या पलीकडे, वेगळ्या मितीतले, एकातून अनेकात नेणारी वलयं, आणि त्यातून पुन्हा संकोचत गेलेला अवकाश.. काय शोधत आहे तो? अवकाशनिर्मितीचे गूढ? की काळाला पडलेल्या घड्या..

पुठ्ठे, जाड कागदी खोके, पाकिटे, खाकी कागदांच्या घड्या, पोस्टकार्ड्स.. खडबडीत, पिवळसर कागदी पृष्ठभाग ज्यावर स्पर्शाचा ठिपका उमटवणे अपरिहार्य होऊन बसावे असा पोत बाळगणारे कागद, कधी चकचकीत चांदी.. ही तर संजयच्या फ़ार पूर्वीपासूनची, कदाचित अगदी सुरुवातीपासूनच प्रेरणेतली सहभागी. वाण्याकडच्या रिसायकल्ड कागदी पिशव्या, भासमय विश्वातले वास्तव आकार, त्या कागदाचे स्वरुप, मूळ रुप अंतर्बाह्य बदलून, काय नविन बनू शकेल हे पहाण्यातली नजर लहान मुलाची, खाचखळगे, खड्डे सहजतेनं ओलांडून पुढे जाणारी. त्या आकारांमधे असलेला लवचिकपणा, कागदाचे अंगभूत सामर्थ्य एक्स्प्लोर करणारे, कागदाचं एक स्वतंत्र अस्तित्व, वेगळं व्यक्तिमत्व त्याने मान्य केलं आहे.


संजय जेव्हा सांगतो पोर्ट्रेट्स हा त्याच्या आवडीचा विषय होता, हातखंडा.. तेव्हा आश्चर्य वाटत नाही, कागदांची ही एकेक स्वतंत्र व्यक्तिचित्रे आहेत. पोर्टेट काढताना व्यक्ती जशी दिसते आहे त्यापेक्षा कशी नेमकी आहे हे शोधत जाणे, त्याकरता त्वचेचे स्तर उकलून आत जात, बाह्यत्वचा सोलून आंतरत्वचेत शिरण्याचा प्रयत्न इथेही आहे, कधी ती व्यक्ती सहृदयी असेल, कुरुप असेल किंवा सुंदर..पण हा शोध महत्वाचा, आव्हान त्यात आहे. तो कागदावर नेमकी काय प्रक्रिया करत असावा याचे सुरुवातीचे कुतूहल नंतर दुय्यम झाले.

तब्बल नऊ वर्षांनी संजय पुन्हा जहांगिरच्या कलादालनामधे त्याचं काम प्रदर्शित करत आहे हे कळल्यावर संजयने आपलं हे काम जिथून सुरु केलं त्या टप्प्यापासून इथवरचा प्रवास त्याच्या स्टुडिओत, त्याच्या एकरेषीय नसणा-या शैलीत त्याचं काम बघत असतानाच जाणून घेणं माझ्या दृष्टीने आवश्यक ठरलं.

संजय मुळातला जे जे स्कूल ऑफ़ आर्टचा चित्रकार, शिकत असताना फ़िगरेटीव आणि पोट्रेचर या चित्रप्रकारांवर विलक्षण प्रभुत्व असणारा, त्या विषयातली अनेक मोठमोठी बक्षिसं मिळवणारा संजय सावंत. नंतरच्या काळात वेगवेगळ्या आर्ट कॉलेजेसमधे शिकवणारा. आणि आता गेली निदान सोळा सतरा वर्षे स्वतंत्रपणे अमूर्त शैलीत काम करणारा.

अनेकदा म्युझियम्समधे, आर्ट गॅलरीत, आर्ट टॉक्सना संजय सावंत भेटत असतो. त्यावेळी चित्रकलेवरच गप्पा होतात असंही नाही, त्याच्या स्वत:च्या कामावर तर फ़ारच कमी होतात. नवीन वाचलेलं, ऐकलेलं, पाहिलेलं असं तो काही ना काही सांगत असतो. तो लिहितो, कविता करतो. देशापरदेशात वेगवेगळ्या कॅम्प्स, रेसिडेन्सीजना जात असतो, त्यामुळे बोलण्यासारखं खूप असतंच त्यावेळी. वेगवेगळ्या प्रदेशांमधलं पर्यावरण, संस्कृती, सामाजिकता अनुभवणं त्याला आवडतं. सोनेरी आणि चंदेरी रंगाच्या चांद्या, फ़िकट हिरवे जाडसर, हॅन्डमेड कागद वापरुन त्याने केलेलं पाकिटांचं आधीचं काम पाहिलंही होतं. त्याने ही पाकिटं किंवा लिफ़ाफ़े वेगवेगळ्या आकारांच्या कॅनव्हासवर लावले होते, रंगांच्या लेपांमधे. असं वेगळं, ठाम अभिव्यक्ती असलेलं काम पाहिल्यावर साहजिकच त्या चित्रकाराच्या प्रेरणा, त्याचा पुढचा प्रवास या सगळ्याबद्दल आपल्याला कधी ना कधी सविस्तरपणे जाणून घ्यायची नोंदही मनाने केली होती. ती संधी आज मिळाली.

संजयसोबत त्याच्या स्टुडिओमधे झालेला संवाद "खेळ ३५" या मंगेश काळे संपादित दिवाळी अंकामधे प्रकाशित झाला आहे. जरुर वाचा.


Saturday, October 8, 2016

टॅपेस्ट्री पेंटींग्ज..

Wovenscapes: By Dinesh Kurekar
At- Jahangir Art Gallery

आर्ट आणि क्राफ़्ट या दोन्हीचा मनोरम सुंदर आविष्कार पहायचा असेल तर जहांगिरमधे भरलेले दिनेश कुरेकर या मास्टर आर्टिस्टच्या ’टॅपेस्ट्री पेंटींग्ज’चे ’वोव्हन्स्केप्स’  हे प्रदर्शन बघायलाच हवे. जहांगिरच्या कलादालनात पाय ठेवल्याबरोबर तोंडातून ’अहा..’ असे शब्द उमटतील आणि आपण थक्क होऊन चारी भिंतींवर पहातच राहू असे कला-प्रदर्शन कितीएक काळानंतर पहायला मिळाले आहे.


अतिशय सुंदर त्रिमीत परिणाम, गडद, झळाळत्या रंगसंगतीतली डिझाइन्स.. ही विणलेली पेंटींग्ज आहेत हे आधी माहित नसतं तर विश्वासही बसला नसता इतक्या सूक्ष्म, एकमेकांमधे मिसळून गेलेल्या रंगछटा.. कधी काळ्यावर किंवा गडद निळ्यावर डीप ऑरेंज, मॅजेन्टा, व्हर्मिलिऑन सारख्या सॉलिड, सॅच्युरेटेड उबदार रंगांचा खेळ, कधी म्यूटेड इंग्लिश पॅलट, ब्राऊन, ग्रे, करडा.. काही कॅनव्हास नजरेत मावणार नाहीत इतके भव्य.. काहीही लहानसे चौकोनी.. पण कशावरुनही नजर हटत नाही. त्रिमित परिणामाची मजा अशी की पेंटींगच्या एका फ़्रेममागे दुसरी फ़्रेम आहे असा भास होत रहातो बघताना. नजर त्यातल्या लेयर्सवरुन, मऊ पोतावरुन घसरत रहाते.. रंगांमधे अडकून रहाते.

ऑइल पेंटींगमधले ब्रशस्ट्रोक्स वाटावे इतकं सुंदर, तांत्रिक सफ़ाई असलेलं उच्च कलात्मक दर्जाचं हे काम आहे.
कमळे, सूर्य, पाण्यातली प्रतिबिंब.. अशा पारंपरिक, निसर्गातल्या मोटिफ़्स मधून विकसित होत ऎबस्ट्रॆक्शनकडे गेलेली डिझाईन्स.. अवकाश आणि काळाच्या सीमेपार पोचलेले त्यातले अर्थ. कुरेकरांमधल्या आर्टिस्टचा वैयक्तिक प्रवासही त्यात आपसुक दिसतो.

गालिचा विणकामाच्या पारंपरिक पद्धतीला कुरेकरांनी एका फ़ार सुरेख कटेम्पररी आर्ट फ़ॉर्ममधे विकसित केले आहे. त्यामागे त्यांची गेल्या तीसहून अधिक वर्षांची मेहेनत आहे. आपल्याला हवा तो परिणाम अचूक साधण्याकरता, आपण पेंट केलेल्या पेंटींगला, त्यातल्या रंगाच्या, रेषेच्या प्रत्येक छटेला टॅपेस्ट्री फ़ॉर्ममधे साकार करण्याच्या प्रोसेसमधली प्रत्येक स्टेप त्यांनी स्वत: विकसित केली. कार्पेट नॉटींग आणि टॅपेस्ट्री या दोन्ही पारंपरिक कलाप्रकारांचा मेळ घातला. विणकामातल्या उभ्या धाग्यांची एक विशिष्ट गाठ त्यांनी शोधून काढली आहे. खास जातीच्या लोकरीचे धागे मागवून त्यांचे रंग आपल्याला हव्या त्या छटेमधे ते बनवून घेतात. एकेक टॅपेस्ट्री पेंटींग विणायला सहज चार ते पाच महिने लागतात. त्यानंतरही ते कायम टिकावे, धूळ किंवा वातावरणातल्या इतर घटकांचा त्यावर परिणाम होऊ नये म्हणून त्यावरची प्रक्रिया.. कला आणि कारागिरी यांचा आकर्षक मेळ आपल्याला दिसतो तेव्हा त्यामागची मेहेनत आणि कौशल्यही जाणवते. 



















दिनेश कुरेकर मुळातले जे जे स्कूल ऑफ़ आर्टचे फ़ाईन आर्टचे विद्यार्थी. विव्हिंग आणि डिझाइनमधला त्यांचा अनुभव, औरंगाबादसारख्या वस्त्रकलेचा वारसा असलेल्या शहरातले वास्तव्य, प्रयोगशील वृत्ती हे सगळंच या वोव्हनस्केप्समधे प्रतिबिंबित होतं. टॅपेस्ट्री पेंटींग्जची त्यांची आजवर अनेक प्रदर्शने भरली आहेत, अनेक मान सन्मान, पुरस्कार त्यांना मिळाले आहेत. अशा मास्टर विव्हर आर्टिस्टचे काम पहायला मिळणं ही खरंच अनमोल संधी आहे.  

पारंपरिक कला टिकवायच्या असतील तर त्यांना अशा त-हेने आजच्या युगाला साजेशा कलात्मक पद्धतीनेच कलावंतांनी साकार करायला हवे. कुरेकरांचे काम त्या दृष्टीनेही महत्वाचे आहे.
गालिचा विणकामातल्या पारंपरिक, नजाकत आणि सौंदर्याला आधुनिक तंत्रद्न्यान आणि समकालिन कलादृष्टीची जोड मिळाली की काय होते ते पहायला तरी जहांगिरमधे जायलाच हवे.  





Sunday, October 2, 2016

“द थिएटर ऑफ़ इब्राहिम अल्काझी”


तीन महिन्यांच्या गॅपनंतर टाऊनमधे चक्कर झाली.
अर्थातच मुंबईतल्या कला-क्षेत्रात काय चालू आहे, काय बघायचं मिस केलं हे जाणून घ्यायची उत्सुकता होती.
आणि अशावेळी एनजिएमए मधे भरलेल्या द थिएटर ऑफ़ इब्राहिम अल्काझीया प्रदर्शनाद्वारे एक दुर्मिळ रत्नभांडार नजरेसमोर खुले झाले.
थिएटर, चित्रकला, सिनेमा, समाज, राजकारण, प्रवास, संगीत, नृत्य.. कोणाही व्हिज्युअल-फ़ाईन आर्टप्रेमीचे मन समाधानाने ओसंडून वाहू लागेल असे हे मल्टीमिडिया प्रदर्शन.



थिएटर लिजन्ड अल्काझी- हा माणूस शब्दश: एक संस्था आहे.
भारतीय आधुनिक कलायुगाचा उदय आणि अल्काझींची गोष्ट एकत्रच सुरु होते. अल्काझींचा सगळा इतिहास, विशेषत: ४०-५० च्या दशकात त्यांनी थिएटरच्या क्षेत्रात केलेलं पायाभूत काम, १९६२ मधे स्थापन केलेली राष्ट्रीय नाट्य प्रशिक्षण संस्था.. थिएटर बद्दलच्या त्यांच्या क्रांतिकारी कल्पना, विचार, त्यांची अत्याधुनिक ट्रेनिंग मेथॉडॉलॉजी, दिग्दर्शन, अभिनय, सेट डिझाईन, लायटिंग या प्रत्येक गोष्टीत त्यांनी घातलेला आंतरराष्ट्रीय संकल्पना आणि भारतातील लोककला परंपरा यांचा क्रांतिकारी मेळ.. याची कल्पना हे प्रदर्शन पहाताना येते.

थिएटर वर्कशॉप्सचे व्हिडिओज आणि शेकडो, हजारो कृष्णधवल, दुर्मिळ देखणी छायाचित्रे, वस्तु, कागदपत्र, स्टेज सेट्सची मॉडेल्स, कॉस्च्यूम्स... या सगळ्यातून अल्काझींच्या तालमीत तयार झालेले अनेक कलाकार दिसत रहातात. ओम शिवपुरी, मनोहर सिंग, सुरेखा सिक्री, उत्तरा बावडेकर, रोहिणी हत्तंगडी, नासिरुद्दीन शाह, ओम पुरी, अनुपम खेर, पंकज कपूर.. हिंदी सिनेमाचा पडदा उजळून टाकणारे हे कलाकार, बी.व्ही. कारंथ, नीलम मानसिंग, मोहन महारिषी, रंजित कपूर, रतन थिय्याम, अमल अल्लान, एम.के,रैनासारखे गुणी दिग्दर्शक.. या सर्वांचं उमेदवारीतलं काम, त्यांची त्या काळातली इन्टेन्सिटी जाणवत रहाते.
अनेक गमती जमतीही.. ओम शिवपुरी तरुणपणी ऎक्चुअली हॅन्डसम दिसायचा आणि सुधा शिवपुरी देखणी दिसायची. रोहिणी ओक (हत्तंगडी) तशीच दिसायची, नासिर, अमरिश पुरीला तरुण पाहिलेलं आठवत असल्याने ते काही फ़ार वेगळे नाही वाटले. खूप मजा येते जे पहाताना.

इंडियन कॉस्च्यूम्स वरची अल्काझींची पुस्तकंमराठी नाटकांचा इतिहास, भुलाभाई देसाई मेमोरियल संस्थेची इमारत जिचा स्वत:चा एक सांस्कृतिक इतिहास आहे त्यातील दुर्मिळ, महत्वाची छायाचित्रे, सुलतान अकबर यांची, अल्काझींची स्वत:ची अतिशय सुंदर, दुर्मिळ पेंटींग्ज.. ते इतके छान चित्रकार होते ही गोष्टच आजवर माहित नव्हती. अशा असंख्य गोष्टी आहेत प्रदर्शन पहाताना पहिल्यांदाच जाणवतात, कळतात.
अनमोल आर्काइव आणि डॉक्यूमेन्टेशन आहे हे प्रदर्शन.


अल्काझी टाइम्स हा तर अफ़लातून प्रकार. आर्ट आणि थिएटर टाईम्स हे एक काल्पनिक वर्तमानपत्र इथे डिझाईन केलं आहे. यातल्या पानांवर व्हिन्टेज आर्काइवचा मनोरम आविष्कार  या कोलाजमधे आहे. नाट्य, चित्रकला क्षेत्रापासून आर्किओलोजी, लॅन्डस्केप्स, मिलिटरी स्टडीज, भारतीत स्वातंत्र्याची चळवळ, त्याच काळात उदयास आलेली भारतीय आधुनिक कलेच्या चळवळीतले महत्वाचे टप्पे, अगदी चित्रकार धुरंधरांच्या निधनाची वर्तमानपत्रात आलेल्या बातमी पासून केनेडींची हत्या, गांधीजींची हत्या, त्यांची आधीची उपोषणे, सत्याग्रहाच्या बातम्या, पाकिस्तान, चीनचा हल्ला झाला.. अकबर पदमसींवरच्या केसचे तपशील, जहांगीरची स्थापना,.. अनेक बातम्या वाचायला मिळतात. ४० ते ५० च्या दशकापासूनचा भारतीय उपखंडाचा सामाजिक-राजकीय-सांस्कृतिक इतिहास नजरेसमोर जिवंत होतो.



अल्काझी हे व्हिन्टेज फोटोग्राफ़्सचे एक मोठे, खाजगी संग्राहकही होते. १९ आणि २० व्या शतकातल्या भारत आणि दक्षिण आशियातल्या दुर्मिळ कृष्ण-धवल छायाचित्रांचा सर्वात मोठा आणि महत्वाचा संग्रह त्यांनी केला. अल्काझी कलेक्शन ऑफ़ फ़ोटोग्राफ़ी सुप्रसिद्ध आहे. प्रदर्शनात ४० ते ५० च्या दशकातले आणि नंतरच्या काळातले भारतातील महत्वाचे फोटोग्राफ़र्स, स्टुडिओ फोटोग्राफ़ीतलं काम मांडले आहे.
फोटोग्राफ़िक आल्बम्स, सिंगल प्रिन्ट्स, पेपर निगेटीव्ज, ग्लास प्लेट निगेटीव्ज. पेन्टेड फोटोग्राफ़्स, इंडिया, बर्मा, सिलोन, नेपाळ, अफ़गाणीस्तानात, तिबेटमधून जमा केलेली पिक्चर पोस्टकार्ड्स.. अशा अनेक गोष्टींमधून त्यांचं फोटोग्राफ़ीवरचं प्रेम, सौंदर्यदृष्टी, व्हिज्युअल आर्टच्या संदर्भातला त्यांचा कल्चरल, मॉडर्निस्ट ऎटीट्यूड दिसतो.

एखाद्या माणसाच्या अंगातल्या कला कर्तुत्वाला किती मिती असाव्यात याची सगळी परिमाणं, सगळी गणितं अल्काझींच्या बाबतीत खोटी ठरावीत. त्यांच्या ५० हून अधिक वर्षांमधे केलेल्या अवाढव्य कामाचे रेट्रोस्पेक्ट्व करणे हे काम सोपे नाही. अमल अल्लाना यांनी क्यूरेट आणि निस्सार अल्लाना यांनी डीझाईन केलेल्या या प्रदर्शनातला अनेक व्हिडिओज, लाईट बॉक्सेस आहेत, प्रिन्ट्स, फोटोग्राफ़्स, पेंटींग्ज.. असा सगळा अल्काझींचा क्रिएटीव पसारा पहात असताना मनात येतं या मल्टीमिडियालाही अल्काझींची व्हिजन, त्यांची कल्पनाशक्ती कॅप्चर करता आली असेल का?



अल्काझींच्या थिएटर, आर्ट आणि फोटोग्राफ़ी क्षेत्रातल्या कामाचे दुर्मिळ रत्नमाणकांनी खचाखच भरलेलं अनमोल भांडार पहाण्याची महान आणि दुर्मिळ संधी एनजिएमएनी १८ ऑक्टोबर २०१६ पर्यंत दिलेली आहे.


Saturday, July 23, 2016

रझा: काळ्या सूर्यासोबतचा प्रवास

चित्रकार सैय्यद हैदर रझा यांची एक प्रदीर्घ मुलाखत लोकमत दीपोत्सव’ करता मी तीन वर्षांपूर्वी घेतली होती. त्यांच्या स्टुडिओतले ते पाच तास कायम स्मरणात रहातील. आपल्या उमेदीच्या दिवसांबद्दलसहकारी चित्रकारांबद्दलप्रोग्रेसिवच्या दिवसांबद्दलफ़्रान्समधल्या वास्तव्याबद्दल आणि त्यांच्या मनात सतत वसत असलेल्या भारताबद्दल ते भरभरुन बोलले होते. 





"मुंबईत जहांगीर आर्ट गॅलरीमधे २० नोव्हें.ला माझं नव्या चित्रांचं प्रदर्शन आहे. फ़्रान्समधून भारतात कायमसाठी परतल्यावरचं हे माझं मुंबईतलं पहिलंच प्रदर्शन. 
मनात प्रचंड उत्सुकता आणि आनंद भरला आहे. साठ वर्ष मी फ़्रान्सला होतो. 
खूप मोठा, प्रदीर्घ काळ आहे हा. 
मात्र आता मुंबईला चित्रप्रदर्शन भरवण्याची तयारी करत आहे तेव्हा मला असं वाटत आहे की मी देशाबाहेर कधी गेलोच नाही. माझं पहिलं चित्रप्रदर्शन भरलं होतं मुंबईत, त्यावेळी मनाला वाटत होती तशी उत्सुकता, अधीरता आजही वाटतेय. नव्या प्रदर्शनाकरता वीस नवी पेंटींग्ज बनवली आहेत. अजून चार बनतील. भारतात कायमचं परतल्यावर माझ्या मनात ज्या भावना उचंबळून आल्या आहेत त्या या पेंटींग्जमधून साकारल्या आहेत कदाचित.
मुंबईला माझ्या आयुष्यातलं सर्वात महत्वाचं स्थान आहे. माझ्यातल्या चित्रकाराला घडवण्याचं काम मुंबईत झालं,माझ्या बौद्धिक, वैचारिक,कलासंवेदनांना जागवण्याचं काम मुंबईने केलं.मुंबईतच माझं कलाशिक्षण झालं आणि पहिलं चित्रप्रदर्शनही. इथेच आम्ही सहाजणांनी मिळून प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रूपची स्थापना केली आणि संपूर्ण भारतातल्या कलाजगताला वेगळं वळण मिळालं. इथल्या कलाविश्वात क्रांतीकारी बदल घडवून आणायला ’प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रूप’ कारणीभूत ठरला.

कलेच्या बाबतीत किंवा एकंदरीतच ’बदल’ हा शब्द मला फ़ारसा मान्य नाही. संपूर्ण मुळासकट असे कधीच काही बदलत नाही. मी त्याकरता ’उत्क्रान्ती’ हा शब्द वापरीन. मानवी संस्कृतीचा विकास उत्क्रान्तीतून झाला. कलेचा विकासही तसाच होत गेला. प्रत्येक पिढीचे त्यात योगदान आहे आणि जोबदल घडत गेला, किंवा जो बदल झाला असे आपण म्हणतो त्याकरताही कोणती एखादी विशिष्ट   घटना किंवा प्रसंग फ़क्त निमित्तमात्र ठरतो. भारतीय कलाजगत बदलाकरता संपूर्ण तयार होतं.  प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रूपची स्थापना, त्यातल्या आम्ही सहा जणांनी काढलेली आमच्या खास, स्वतंत्र शैलीची चित्रं, त्यांची भरवलेली प्रदर्शनं, आमच्या चर्चा हे सगळं आधीच्या घटनांना,आधीच्या साचेबद्ध ऍकेडेमिक शैलीला दिलेलं प्रतिक्रियात्मक उत्तर होतं. भारतीय आधुनिक कलेच्या प्रांतात जे घडलं ती उत्क्रान्ती होती.

वैयक्तिक पातळीवर सांगायचं तर माझ्या चित्रकलेच्या शैलीत जे बदल घडत गेले ते अचानक एका रात्रीत झालेले नाहीत. किंवा आधीची सगळी मुळं उखडून टाकून, त्यात नवीन बीज रुजवल्यासारखी माझी पेंटींग्ज नव्याने जन्मली नाहीत. एक्स्प्रेशनिस्ट लॅन्डस्केप्स पासून ते जॉमेट्रीक ऍब्सट्रॅक्शनपर्यंत माझ्या चित्रशैलीत घडत गेलेले बदल,त्यानंतरचं माझ्या चित्रांमधे झालेलं बिंदूचं आगमन. हे महत्वाचे बदल काही टप्प्यांनंतर जाणीवपूर्वक आणि काही आंतरिक चिंतनातून सहजतेनं घडत गेले. चित्राच्या संरचनेत कधी जास्त पक्क्या चौकटी आल्या, कधी त्यात झळाळते रंग भरले गेले,कधी त्यात अध्यात्मिक एलेमेन्ट्सची भर पडत गेली. ’बिंदू’ माझ्या चित्रांच्या संरचनेत उमटला तो तिथे बीजासारखा रुजला आणि त्यानंतर माझ्या चित्रांना नवा बहर आला. हा बिंदू एक गर्भ होता जो माझ्या पेंटींग्जमधल्या रंगांवर, आकारांवर,भौमितिक आकृत्यांवर पोसला,त्यातून नवे जीवन निर्माण झाले. हा बिंदू पहिल्या विरामचिन्हासारखा होता,ज्यातून पुढचे नवे श्लोक लिहिले गेले. हा बिंदू म्हणजे मी माझ्या जीवनात झालेले काळ्या सूर्याचे संक्रमण मानतो. एका एलेमेन्टपासून 
अनेक एलेमेन्ट्सपर्यंत झालेले हे इव्होल्यूशन आहे.
ऍकेडेमिक चित्रशैलीच्या आहारी गेलेल्या भारतीय कलाजगताला मुळापासून हलवण्याचा, त्यात बदल घडवून आणण्याचा विचार आम्ही प्रोग्रेसिव्हच्या कलाकारांनी जाणीवपूर्वक केला हे मात्र खरं. इतरही अनेक चित्रकार त्या प्रवाहात सामिल झाले कारण ते या बदलाकरता मानसिकदृष्ट्या संपूर्ण तयार होते.
सूझा, हुसेन, गायतोंडे, अकबर पदमसी, तय्येब मेहता, क्रिशन खन्ना माझे नुसते सहकारी नव्हते,माझे जवळचे आप्त होते. त्यांचं आणि माझं नातं चित्रकलेच्याही पलिकडचं होतं. आमच्यात वैयक्तिक स्नेहबंध खूप दाट होते.
सूझा खूप बडबड करायचा,गायतोंडे त्याउलट कायम गप्प. पेंटींग दाखवायला घेऊन जायचा उत्साहाने पण त्यावर काहीच बोलायचा नाही. अगदी गप्प. मग आम्ही ते बघायचो आणि निघून यायचो.
ऍबस्ट्रॅक्शनबद्दल बोलणं हे खरंच खूप कठीण असतं. मला त्याचा अनुभव आहे. ती अनुभवण्याची गोष्ट आहे, बोलण्याची नाही. त्यामुळे गायतोंडेला मी समजावून घेऊ शकतो.
रिऍलिझमकडून ऍबस्ट्रॅक्शनकडे जाणं म्हणजे आकृतीकडून अध्यात्माकडे जाणं. आतला आवाज तुम्हाला तिथे घेऊन जातो. हा आत्म्याचा प्रवास असतो, त्याची हाक ऐकू येते तुम्हाला.स्वत:लाच आश्चर्य वाटतं. जे पाहिलं, दिसलं ते खरंच आहे? मग ते आहे हे पटवण्याकरता रंगाची मदत घेतली जाते,काही आकार निर्माण होतात.
खूप गोष्टी मला आठवत आहेत. खरं तर काहीच विसरलो नाही. वयामुळे काही आठवणी सलग येत नाहीत. शारिरीकदृष्ट्या आता मी कमजोर झालो आहे. वयाची नव्वद वर्ष पार केल्यावर काही बंधनं नैसर्गिकपणे माझ्यावर पडली आहेत. आता मी स्वतंत्र फ़िरु शकत नाही. पण आजवर केलेले जगभरातले, भारतातले सगळे प्रवास मला जसेच्या तसे आठवतात. प्रत्येक प्रवासानंतर मी नव्याने घडत गेलो, नव्याने उत्क्रांत होत गेलो. माझ्या विचारधारणेत, जीवनधारणेत बदल होत गेले आणि ते पेंटींग्जमधे परावर्तित होत गेले.

माझा वैयक्तिक कलाप्रवास आणि आधुनिक भारतीय चित्रकलेचा प्रवास समांतर झाला. माझी चित्रकला लॅन्डस्केप्स पासून सुरु झाली आणि मग एक्सप्रेशनिझम, क्युबिझम, ऍबस्ट्रॅक्शन, ऍब्सट्रॅक्ट एक्स्प्रेशनिझम.. कॅनव्हासवर अनेक वेगवेगळ्या प्रयोगांमधून मी चित्रकलेचा वेध घेत गेलो. हा कलेचा आणि त्यासोबतच माझा वैयक्तिक शोधही होता जो अजूनही, माझ्या वयाच्या नव्वदीतही चालूच आहे. जगभर फ़िरलो. नागपूर, मुंबई, पॅरिस आणि आता पुन्हा मुंबई असे मुक्काम या प्रवासा दरम्यान केले. 

मध्यप्रदेशातील बाबरिया नावाच्या लहानशा गावात जन्म झाला. माझे वडिल फ़ॉरेस्ट ऑफ़िसर होते. त्यांची सरकारी, बदलीची नोकरी. असंख्य गावं, जंगलं बघत बालपण गेलं. दर भ्रमंतीच्या वेळी आयुष्य थोडं थोडं बदलत राही. पण हा बदल माझं अनुभवविश्व संपन्न करत असे.
१९४३ साली वयाच्या २५व्या वर्षी मी मुंबईत आलो. नागपूरच्या आर्ट स्कूलमधे ड्रॉइंग टीचर्सचा डिप्लोमा घेतला होता. गोंदियाच्या एका शाळेत चित्रकला शिक्षकाची नोकरी मिळाली होती. पैसे कमवायला लागल्यावर आयुष्य स्थिरावले असे कोणालाही वाटेल. पण मला काहीतरी मोठा बदल हवासा वाटत होता. आयुष्य पूर्ण बदलवून टाकणारा क्षण मला नेहमीच मोहात टाकतो. त्या क्षणाच्या शोधात मी असतो.

चित्रकला शिकत असताना मुंबईतल्या प्रतिष्ठीत जे.जे.स्कूल ऑफ़ आर्टमधे स्कॉलरशिप मिळाली. 
मात्र प्रवेश लगेच मिळाला नाही. काही तरी अडचणी आल्या आणि मला वर्षभर थांबावं लागलं जेजे मधे जाण्याकरता. मुंबईत माझे कोणीही नातेवाईक नव्हते, जवळ फार पैसेही नव्हतेच. पण या उदार शहराने मला रहाण्या जेवण्याची कमी पडू दिली नाही. एका ब्लॉकमेकरच्या स्टुडिओमधे नोकरी मिळाली. तिथेच रहायलाही परवानगी मिळाली. मन लावून दिवसभर काम करायचो आणि मग संध्याकाळी पोर्तुगिज चर्चजवळच्या मोहन आर्ट्स क्लबमधे चित्रकला शिकायला जायचो. 
एम.के.कुलकर्णी आमचे प्रिन्सिपल होते. यंग टर्क ग्रूपचे ते सभासद होते. त्यांच्यामुळेच माझी ओळख श्यावक्ष चावडा आणि के.के.हेब्बर यांच्याशी ओळख झाली. जे.जे.मधे मी १९४८ पर्यंत होतो.

ज्या ब्लॉकमेकरच्या स्टुडिओत मी काम करायचो, तो खूप गजबजलेला, कमर्शियल एरिया होता मुंबईतला. खिडकीबाहेरचे गर्दीने ओथंबलेले रस्ते रंगवायला मला आवडायचे. त्यावेळी माझी ही वॉटरकलर्स बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या ग्रूपशो मधे प्रदर्शित झाली. कलासमीक्षक रुडी व्हॉन लेडनने टाइम्स ऑफ़ इंडियामधे त्यांची खूप स्तुती केली. त्यातून श्लेसिंजर आणि प्रोफ़ेसर लॅन्गहॅमर यांच्याशी परिचय झाला. मुंबईच्या कलावर्तुळातली ही प्रतिष्ठीत नावे होती. मी सुदैवी होतो हे नक्की. 
बॉम्बे आर्ट सोसायटीच्या प्रदर्शनानंतर माझे आयुष्यच बदलून गेले. पेंटींग्ज चांगल्या किमतीला विकली गेली. नोकरी सोडून मी पूर्णवेळ पेंटींग करायचे ठरवले. लॅन्गहॅमर, रुडी, श्लेसिंजर या तिघांनीही माझ्यावर, माझ्या चित्रकलेवर भरभरुन प्रेम केले, प्रोत्साहन दिले. त्यांच्याकडचा कलाविषयक युरोपियन पुस्तकांच्या खजिना माझ्याकरता चोवीस तास खुला होता. लॅन्गहॅमरच्या अपार्टमनेटमधे मी काम करत असे.
मी पूर्णवेळ पेंटींग करायचे ठरवले होते, पण माझं वय लहान होतं, फ़ारसा अनुभव गाठीशी नव्हता, बाहेरचं कलेचं जग खूप मोठं होतं. माझी त्या जगाशी ओळख नव्हती. लॅन्गहॅमर मला वेगवेगळ्या प्रकारची चित्रे दाखवत- राजपूत, पर्शियन मिनिएचर्स, व्हॅन गॉघ, मोनेची पेंटींग्ज. 
प्रत्येक पेंटींग कसे वेगळे आहे, प्रत्येक चित्रकाराचे वेगळे वैशिष्ट्य काय याचा बारकाईने अभ्यास मला त्यांनी करायला शिकवला. मातिझ आणि पिकासो, मोने आणि सेझां यांची पेंटींग्ज तुला वेगवेगळी ओळखता यायलाच हवीत, त्यांची वैशिष्ट्ये तुझ्या मनावर ठसली पाहीजेत असं ते मला सांगत. 
आणि हळू हळू मला ते जमायला लागलं. मला पेंटींगमधले बारकावे फ़ार चांगल्या पद्धतीने कळू शकतात, माझी नजर त्याकरता तयार झालेली आहे. त्याचे श्रेय श्लेसिंजर आणि लॅन्गहॅमर यांचे.
मुंबई शहर- इथली श्रीमंती, आकाशाला भिडलेल्या इमारती आणि सोबत सततचा कोलाहल.. 
मला या शहराचं आकर्षण वाटायचं आणि तीटकाराही. लहान गावांमधली शांतता माझ्या सवयीची होती. पण हे शहर माझ्या बौद्धीक संवेदनांना जागवत होते. माझ्या सुरुवातीच्या सिटीस्केप पेंटींग्जमधे हा अनुभव दिसतो. शहरातले चिंचोळे रस्ते, गल्ल्या, भव्य इमारती, स्थळे.. (बझारगेट-वॉटर कलर). घरांचे, इमारतींचे आकार, रस्त्यांवर पार्क केलेल्या गाड्यांवरुन परावर्तित होणारा प्रकाश, लोकांची गर्दी, पावसात नहाणारं फ़्लोरा फ़ाउंटन हे सगळं त्या चित्रांमधे उतरलं. वेगवेगळ्या ऋतूंमधे. ऎकेडेमिक परंपरांपेक्षा काही वेगळं करण्याच्या कल्पनेने भारावलेले आम्ही काही जण एकत्र आलो आणि त्यातून जन्मला प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट ग्रूप. 
आखून दिलेल्या मार्गावरुन, पारंपारिक पद्धतीने ना कधी मी वैयक्तिक आयुष्य जगलो, ना माझ्या कलाजीवनाचा प्रवास तसा झाला.
देशाला स्वातंत्र्यप्राप्ती, फ़ाळणी, जातीय दंगली, म.गांधींची हत्या, देशावर धरलेली काजळी. वैयक्तिक नुकसानही खूप झालं या सगळ्यात. ४७ नंतरची ती तीन वर्ष दु:ख आणि ताटातूट यांनी भरलेली होती. माझी आई आणि वडील दोघांचंही लागोपाठ निधन झालं. काही वेदनादायी निर्णय घ्यावे लागले. आमच्या सर्वांच्याच आयुष्यातला हा मोठा बदल. माझे चारही भाऊ आणि बहिण चौघांनीही पाकिस्तानात जाऊन रहायचा निर्णय घेतला. दंगली, द्वेश, हत्या यांनी बाहेर वातावरण भरलेलं होतं आणि घरात दु:ख, वियोग, ताटातुटीने..
मी मात्र घट्ट पाय रोवून राहिलो मुंबईतच त्यावेळी. हे जे सगळं अनुभवलं त्याचा परिणाम माझ्या चित्रांमधून दिसून आला नाही तरच नवल.
४८ साली मी के.ए.अब्बास आणि बलराज सहानींसोबत काश्मिरला गेलो होतो. तिथल्या परिस्थितीचाही परिणाम माझ्यावर तीव्रतेनं झाला. आल्यावर मला माझ्या मित्रांनी विचारलं की कसा आहे तिथला निसर्ग? 
मी उत्तर दिल, ’जखमी आहे.’ त्याचं चित्रण करणारी काही वॉटरकलर्स मी केली. त्याचा शो दिल्लीमधे झाला.
श्रीनगरमधे माझी भेट सुप्रसिद्ध, जागतिक किर्तीचे फोटोग्राफ़र हेन्री कार्टिअर ब्रेसन यांच्याशी झाली. हा एक टर्निंग पॉइन्ट. माझ्या पेंटींग्जमधे कन्सट्रक्शनची कमी आहे, पेंटींग हे तयार होत जातं, त्याला त्याकरता वाव द्यायला हवा. तु तो देत नाहीस. सेझांचं पेंटींग बघ, तुझ्या पेंटींगमधे तु स्ट्रक्चर आणू शकलास तर कुठच्या कुठे जाशील. बदल तुझा तुलाच कळेल. लॅन्गहॅमर, ब्रेसनच्या मतांचा मी खूप गांभीर्याने विचार केला.
माझ्या चित्रशैलीत त्यानंतर मी जाणीवपूर्वक काही बदल केले. आणि ४९-५० साली माझ्या चित्रांमधे भौमितिक स्ट्रक्चर्स दिसायला लागली.
त्यानंतरचा माझा मुंबईमधला सगळा काळ प्रोग्रेसिव्ह आर्टिस्ट्स ग्रूपच्या आठवणींनी व्यापलेला आहे. ग्रूपच्या वादळी चर्चा, वेगवेगळ्या कलाविषयक पुस्तकांच वाचन, त्यावर चर्चा, पेंटींग्जबद्दल बोलणं. आमच्यापैकी प्रत्येकजण आपली स्वत:ची वेगळी भाषा शोधण्याची धडपड करत होते. संपूर्ण भारतीय कलाजीवनालाच बदलवून टाकणारं काहीतरी आमच्या चर्चांमधून जन्म घेते आहे याची जाणीव प्रत्येकाच्याच अंतर्मनात होती बहुधा. कलासमीक्षकांनाही ती होती.
सूझा आमचा पुढारी. त्याने आमच्या प्रोग्रेसिव्ह ग्रूपचा मॅनिफ़ेस्टो लिहिला होता. सूझा, मी, हुसेन, हरी अंबादास गाडे, सदानंद बाक्रेम आणि आरा असे सगळे आम्ही आमच्या ग्रूपमधे एकमेकांना पुरक होतो. विचारांची देवाणघेवाण हा मुख्य हेतू. कल्पना, पुस्तकांच्या चर्चा, आणि भरपूर, ओसंडून वहाणारा उत्साह, चित्र काढण्याची आतून आलेली तीव्र इच्छा. एक कलाकार म्हणून काम करताना आम्हाला संपूर्ण मुक्तपणा, कोणतेही प्रयोग करण्याचं स्वातंत्र्य आमच्या दृष्तीने सर्वात महत्वाचं होतं. आमची प्रत्येकाची काम करण्याची शैली वेगळी, दृष्टीकोन वेगळे पण कॉमन होती वैशिष्ट्यपूर्ण आकार शोधण्याची इच्छा. न्यूड काढताना प्रत्येकाची व्हिजन वेगळी, सेन्सिबिलिटी वेगळी. पेंट लावण्याची पद्धतही वेगळी.
आम्ही एकेकटे काम करायचो, स्वतंत्रपणे पेंटींग करायचो, आणि मग आर्टिस्ट्स सेन्टर मधे किंवा चेतना आर्ट गॅलरीत, पूर्वी तिथे रेस्टॉरन्ट होतं, तिथे जमून त्यावर बोलायचो. खूप सुंदर दिवस होते ते. आणि महत्वाचेही.
चित्रांच्या किंमती आम्ही मुद्दाम कमी ठेवल्या होत्या कारण लोकांना ती विकत घेता यावीत. आम्ही काढलेल्या चित्रांना विकत घेणारे पार्शी कलासंग्राहक त्या काळी होते. त्यामुळे आर्थिक पाठबळ आम्हाला मिळू शकलं. फ़ार पैसे मिळायचे नाहीत. पण आम्हाला त्याची पर्व नव्हती. नवं काहीतरी घडवण्याची धुंदी मनात होती. ती पुढच्याही आयुष्यात कायम सोबत राहिली. आता ७०-८० लाख माझ्या चित्राला सहज मिळतात, सर्वात जास्त किंमत माझ्या पेंटींगला मिळते. आणि त्याचं कारण आम्ही आमचं आर्टिस्टिक एक्स्प्रेशन सर्वात जास्त महत्वाचं मानलं. त्याच्या मागे धावलो आम्ही, पैशाच्या मागे नाही.
ग्रूप बनवण्याची गरज होती तशीच एक दिवस ग्रूपमधून बाहेर पडण्याचीही होती. ग्रूप फ़ुटला नाही. ग्रूपचं उद्दीष्ट साध्य झाल्यावर स्वत:चा शोध स्वतंत्रपणे घ्यायला सर्वजण आपापल्या मार्गाने आपल्या प्रवासाकरता बाहेर पडले.
याच सुमारास मुंबईतल्या फ़्रेन्च कॉन्सुलेटतर्फ़े पिकासो, ब्राक, माटिझ यांच्या चित्रांच्या प्रिन्ट्सचं एक प्रदर्शन भरवलं गेलं होतं. ते पाहून मी प्रचंड प्रभावी झालो. फ़्रान्समधे जायलाच हवं असा ध्यास माझ्या मनाने घेतला. काहीही करुन ही मुळ चित्र मला बघायचीच होती. फ़्रान्सची टूर करण्याकरता माझ्याकडे पैसा नव्हता. फ़्रेन्च कॉन्स्युलेटने सल्ला दिला की फ़्रेन्च शिक आणि त्यावर स्कॉलरशिप मिळाली की तुला पॅरिसला जाता येईल. दोन वर्षं मी परिश्रमाने फ़्रेन्च शिकलो. मला स्कॉलरशिप मिळाली. पॅरिसमधल्या प्रतिष्ठीत एकॉल द बोझार्त आर्टस्कूलमधे शिकायची संधीही मिळाली. मी पॅरिसला गेलो. 
बोटीचा तो प्रवास करुन मार्सेलस पोचलो तेव्हा तिथे गोठवणारा हिवाळा होता. माझे संपूर्ण आयुष्य आता बदलणार आहे हा विचार पॅरिसमधे पाय ठेवताना तीव्रतेनं मनात आला. हॉटेलात बॅग टाकली आणि आधी बाहेर पडलो. शहर बघण्याकरता. पहिल्याच क्रॉसिंगवर रोदॅंने केलेला बाल्झॅकचा स्टॅच्यू होता. आणि समोर समोर एक पोस्टर होतं, माटिझच्या चित्रांचं प्रदर्शन सुरु असल्याचं. फ़्रान्सला येणं सार्थकी लागल्याची ती खूण. आल्या आल्या शुभशकून झाल्याची भावना मनात आली.
व्हॅन गॉघ, सेझांच्या म्युझियमधल्या पेटींग्जसमोर मी तासचेतास उभा असे. एक अनामिक शांती मनात भरुन राही. परक्या देशात आपण असल्याचं, एकटेपणाचे विचार मनातून निघून जात.
तिथे रुजणं सोपं नव्हतं. तिथली थंड हवा, सुरुवातीला माणसांमधला उबदारपणा जाणवला नव्हता. घरं परकी वाटायची. थंडगार आकाशातला सूर्यही मलूल वाटायचा. तिथे असताना पहिल्यांदा काळा सूर्य माझ्या चित्रांमधे उमटला. माझी पर्सनल स्पेस बदलली होती. माझ्या जीवनात आमुलाग्र बदल होत होता. आयुष्याचा नव्याने अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करत होतो. माझ्या रंगांमधे तीव्रता आली, रंगांच्या भडकपणात, त्यांच्या तीव्र संवेदनांमधे माझा परक्या देशातला एकटेपणा मी बुडवू पहात होतो. गडद रंगाच्या अवकाशात माझ्या पेंटींगमधे उगवलेल्या काळ्या सूर्याने त्यानंतर मला आजवर सोबत केली. अनेक बदल, स्थित्यंतरं त्यानंतरही आयुष्यात आली, पण काळ्या सूर्याने साथ सोडली नाही.
पॅरिससारख्या महागड्या शहरात जगणं सोपं नव्हतं. बुक इलस्ट्रेशन्स केली त्यातून चरितार्थ चाले 
आणि पेंटींगकरता रंग विकत घेता येत.
त्यानंतर स्वत:ची जागा घेतली, लग्न केलं. माझी बायको फ़्रेन्च होती. जॅनिन आणि मी, तीन खोल्यांच्या माझ्या लहानशा जागेत रहाताना सुखी होतो, भारतातून अनेक जण यायचे, चित्रकार, मित्र, सर्वांचं माझ्या घरी स्वागत व्हायचं. त्यांची दुसरी काहीही सोय होईपर्यंत ते हक्काने माझ्या घरी रहात. अकबर पदमसी, रामकुमार, क्रिशन खन्ना, लक्ष्मण श्रेष्ठा, सूझा.. मित्र आले की त्यांच्याशी चित्रकलेवर, भारतातल्या कलाजगतातील घडामोडींवर बोलण्यात, गप्पा मारण्यात, चर्चा करण्यात आमचे तासनतास जायचे.
६४ साली माझ्या स्वत:चा पहिला स्टुडिओ मी पॅरिसमधे घेतला. स्वत:चा स्टुडिओ असण्याचा आनंद इतका की मी बारा बारा तास तिथेच रहायचो.
पुढची पंधरा वर्ष मी कठोर परिश्रम केले. गॉघ आणि सेझांच्या चित्रांमधे त्यांना सापडलेले रंग, रेषा, आकार यांच्या स्त्रोतापर्यंत मला जावून पोचायचं होतं आणि तिथून माझा रस्ता शोधायचा होता. 
सेझां, मातिझच्या चित्रांमधली फ़्रेन्च लॅन्डस्केप्स मी शोधली, तिथे गेलो, वेगवेगळ्या ऋतूंमधले तिथले रंग पाहिले, या मास्टर आर्टिस्ट्सने ते रंगम टेक्स्चर्स त्यांच्या पेंटींग्जमधे कसे उतरवले याचा अभ्यास केला. हा माझा स्वत:चा अभ्यास होता. मला कोणीही तसं करायला सुचवलं नव्हतं. मी जुने बंध तोडून, नव्याचा पुरस्कार करणारा प्रोग्रेसिव्हचा चित्रकार होतो. आधीच मळवलेल्या पायवाटेवरुन, मग ती कितीही किर्तीशिखरावर पोचवणारी असली, तरी त्या रस्त्यावरुन मी चालणं शक्यच नव्हतं. 
मला माझा रस्ता शोधायचा होता. आणि या परक्या देशात तो मी तसा शोधल्यावरच त्या देशाने 
मला आपलंसं केलं.
स्पष्ट विचार, तर्कशुद्ध विचार करायला मी फ़्रान्समधे शिकलो.
सूझा आणि पदमसी सोबत मी गॅलरी सेंट प्लासाईद मधे भरवलेलं प्रदर्शन खूप गाजलं. आमची 
सगळी पेंटींग्ज विकली गेली. या प्रदर्शनानंतर पॅरिसमधल्या मोठ्या, प्रतिष्ठीत गॅलरीजनी माझी दखल घेतली. त्यानंतर मग माझी प्रदर्शनं गॅलेरी ला फ़्रान्स, सेक्रूझ, म्युझियम ऑफ़ मॉडर्न आर्टमधे व्हायला लागली. जगभरातून, व्हेनिस बिएनाले, ब्रसेल्स, न्यूयॉर्क, ब्रिटन, टोकियोमधून मला प्रदर्शनांची निमंत्रणे यायला लागली.
पॅरिसमधे माझ्या चित्रांची स्तुती होत होती, विक्रीही होत होती, पण माझं असंतुष्ट मन अजून काहीतरी वेगळेपणाची मागणी करत होतं. एरवीच्या आयुष्यात असंतुष्ट असणं, स्थैर्य नकोसं वाटणं या गोष्टींना सुखी जीवनाच्या आड येणारा शाप समजतात पण चित्रकाराच्या किंवा कोणत्याही कलावंताच्या बाबतीत असंतुष्टता हे वरदान असतं असं मला वाटतं. मला पुन्हा एकदा बदल हवासा वाटत होता. एकोल द पॅरिसचा एक भाग म्हणून काम करण्यापेक्षा काही वेगळं मला हवसं वाटत होतं. माझी चित्र तांत्रिकदृष्ट्या उत्कृष्ट होती, सगळं चांगलं चाललं होतं पण मला एक आंतरिक अस्वस्थता जाणवत होती.
मला अगदी तरुण वयापासून अध्यात्मिक गोष्टींची ओढ होती. लहानपणापासून सतत लाभलेला निसर्गाचा सहवास कदाचित मला आधी चिंतनाशी आणि मग अध्यात्माशी जोडत असेल. पण मला त्याची गोडी आणि उमज कायमच होती, ती कधीही कमी झाली नाही. उलट प्रौढ वयात त्याचं प्रतिबिंब माझ्या चित्रांमधूनही उमटलं. माझी भारताशी घट्ट जोडली गेलेली नाळ कदाचित मला माझ्या पेंटींग्जमधून उमटललेल्या बिंदू, श्लोकवचन, स्पंदन, बीज, शांती अशा गोष्टींशी संबंध असू शकतो. द्न्यानेश्वरीचं वाचन मी अनेकदा केलं होतं. आळंदीलाही जाऊन आलो होतो. मन अस्वस्थ असलं की मला अनेक संतवचनं आठवायला लागतात. माझी पेंटींग्ज हे माझ्या आयुष्याचं, माझ्या विचारांचं प्रतिबिंब होतं. पण माझ्या लक्षात आलं की मी करत असलेलं चिंतन माझ्या चित्रांमधून दिसत नाहीये. माझी चित्रं बाह्य संरचना भक्कमपणे वागवत आहेत पण आता गरज आहे ती गाभ्यात शिरण्याची. आत डोकावून पहाण्याची. बीजाकडे जाण्याची. तसं केल्यावरच 
मला माझ्या वरचा विस्तार तटस्थपणे पहाण्याची संधी मिळणार होती.
७० च्या आसपास मी भारतात आलो होतो तेव्हा जो प्रवास केला त्याप्रवासात मला पहिल्यांदा 
माथ्यावर काळा सूर्य दिसला. 
अजिंठा-वेरुळची शिल्परचना, बनारस, गुजरात, राजस्थान असं मी खूप फ़िरलो.. भारतीय लोक संस्कृती, लोकजीवनाचे, त्यात रुजलेल्या अध्यात्माचे रंग मी त्यावेळी खूप जवळून पाहीले. आणि ते जेव्हा माझ्या पेंटींगमधून उमटलं तेव्हा परदेशात मला माझी स्वत;ची भारतीय ओळख मिळाली. 
माझ्या चित्रशैलीमधे पुन्हा एक बदल आपोआप झाला. बिंदूचं आगमन माझ्या चित्रामधे झालं. 
काळा सूर्य उगवला होता.
डिस्कव्हरी ऑफ़ बिंदू.. मला लगलेला बिंदूचा शोध हा माझ्या आयुष्यातला, कलाकारकिर्दी्तला सर्वात मोठा बदल.
बिंदू म्हणजे महासागर आहे, नवनिर्मितिचे केन्द्र आहे, गर्भ आहे, तो पूर्णविराम नाही, ती नव्याची 
सुरुवात आहे.
जॅक्सन पोलॉक, कूनिंगसारख्या ऍबस्ट्रॅक्ट एक्स्प्रेशनिस्ट आर्टिस्ट्समुळे जागतिक चित्रकलेमधे फ़ार मोठे क्रांतिकारी बदल घडून आले होते. पेंटींग्जच्या कोणत्याही संरचनेला महत्व न देता केवळ रंग लावणे या एकाच प्रक्रियेतून पेंटींग्जच्या संकल्पनेचा विचार करणे चित्रकारांना आव्हानात्मक वाटत होते. नवनवे प्रयोग, बदल चित्रकलेत झपाट्याने घडून येत होते. माझ्या विचारांची बदललेली दिशा याला पुरक अशीच होती. बदल अपरिहार्य होता. रंगांचा अधिक मुक्त वापर मी करायला लागलो. ऑइल कडून ऍक्रिलिककडे वळलो.
हा झाला वरवरचा बदल. पण आंतरिक विचारपद्धतीत होत असलेला मुलभूत बदल जास्त महत्वाचा होता.
मी जितकं स्वत:च्या आत डोकावून पहात होतो तितकेच स्वत:च्या मुळांशी नव्याने जोडला जात होतो. मला मेवाड, माळव्यातल्या मिनिएचर्सची आठवण सातत्याने येत होती. माझ्या चित्रांमधले रंग माझ्या आठवणींची तीव्रता दाखवून देत होते. लहानपणी पाहिलेल्या दाट, गर्द जंगलातील अग्नीज्वालांसारखे झळाळते पलाश, गुलमोहोर आणि काळ्या, हिरव्या पर्णसंभारांच्या खूणाही चित्रांमधे येत होत्या.
आम्ही नर्मदा नदीच्या तीरावर, मंडल्याला बरीच वर्षं रहात होतो. तिथल्या घनदाट जंगलांचं आकर्षण आणि भिती एकाचवेळी वाटायची. कान्हाच्या जंगलातल्या अगदी आतल्या भागात अनेकदा रहायची वेळ येई. तेव्हा संध्याकाळी, रात्री जंगलांमधे दूरवर चित्रविचित्र प्रकाश दिसायचे. कुठेतरी वणवा पेटला असायचा किंवा अंतर्भागातल्या गोंड आदिवासींच्या पलित्यांचा तो प्रकाश असे. पहाटेचा सोनेरी प्रकाश पडला की सुरक्षित वाटायचं. पण रात्रीच्या जंगलातले झळाळते रंग नजरेसमोरुन हलायचे नाहीत. 
बाजाराच्या दिवशीही मला बाजारात जावसं वाटायचं त्याचं कारण तिथली रंगांची उधळण हेच. या गोष्टी मी कधी विसरलोच नव्हतो. पॅरिसच्या कृत्रिम वातावरणात, एकरंगी हिवाळी दिवसांमधे मला सोबत केली ती या रंगांनीच.
तम शून्य. अंधार बिंदू. काळा सूर्य. या संकल्पनेशी मी गेली कित्येक वर्षं खेळतो आहे. वेगवेगळ्या 
रुपांमधून तो माझ्या चित्रांमधे डोकावतो. माझ्या मनाच्या, जीवनाच्या सगळ्या स्थित्यंतरांमधे स्थिर आहे तो हा काळा बिंदू. हा काळा बिंदू उर्जा प्रसवतो, रंग पसरवतो. हे बीज आहे नवनिर्मितीचे. हा काळा बिंदू आता नव्याने माझ्या जवळ आला होता खरा पण त्याचे अस्तित्व माझ्या आयुष्यात अगदी लहानपणापासून होते.

बाबरीयाला प्राथमिक शाळेत शिकत असताना माझं लक्ष वर्गात कधीच स्थिर नसे. मन सारखं जंगलात, झर्याच्या काठावर रेंगाळत असे. तिथे हुंदडायला जाण्याकरता माझी चलबिचल चालू असायची. 
माझी अस्थिर मनोवृत्ती माझ्या शिक्षकांनी बरोबर हेरली. त्यांनी एक दिवस शाळा संपल्यावर मला थांबवून घेतले आणि वर्गातल्या पांढरा चूना लावलेल्या भिंतीच्या समोर मला बसायला लावून त्या भिंतीवर त्यांनी हातातल्या पेन्सिलीने एक काळा बिंदू काढला आणि मग मला त्या बिंदूकडे टक लावून बघत बसायला सांगीतले. सुरुवातीला मला काही सेकंदही त्या बिंदूकडे बघणे शक्य होईना. पण मग हळू हळू तो त्या बिंदूवर नजर स्थिरावली. तो काळा बिंदू माझ्या मनात, अंतर्मनात घुसला. किती दिवस त्या शिक्षकांनी हा प्रयोग केला ते मला आत्ता आठवत नाही. पण तो काळा बिंदू माझ्या अंतर्मनात स्थिरावला तो कायमचा. भोवतालचा कोलाहल, शहरी ताण तणाव, गजबजाट असह्य होतो तेव्हा मी आतल्या काळ्या बिंदूवर मन स्थिर करतो. माझं मन नवऊर्जेने भरुन जातं. या बिंदूतून रंग, रेषा, आकार, पोत, रचना माझ्या समोरच्या कॅनव्हासवर आपोआप जन्म घेतात.

एक काळ असाही आला जेव्हा सगळं रिकामं झालं होतं. मी आत डोकावलो पण आतही काही सापडेना. प्रत्येक सर्जक कलावंताच्या जीवनात असे अंधारे क्षण कधीतरी येतातच. जेव्हा कोणतीही नवी निर्मिती शक्य होत नाही. जमीन बंजर होऊन जाते. हे अंधारे, रिकामे क्षण सुन्न करणारे असतात. मी धीर सोडला नाही. काळा सूर्य मला दिशा दाखवेल, काळा बिंदू नवनिर्मिती करेल ही मला खात्री होती. आणि एक दिवस नर्मदामैय्याचं पाणी माझ्या नसांमधून पुन्हा वहाताना मला जाणवलं. मी कोण आहे? माझ्या अंतर्मनातली खळबळ कशाकरता चालली आहे? हे विचार स्थिरावत गेले आणि नदीच्या खोल, संथ पात्राप्रमाणे माझ्यातल्या कलानिर्मितीचा ओघ पुन्हा वहायला लागला. 
दिव्य शक्तीयोंके बिना चित्र नही बनते हे मी कायम म्हणत आलो आहे हे या अनुभवामुळेच.

फ़्रान्समधे रहात असलो तरी भारताच्या माझ्या भेटी वारंवार चालू होत्या. अगदी सुरुवातीला आर्थिक स्थैर्य नव्हते तेव्हा येणं व्हायचं नाही, पण सत्तरनंतर मी नियमित भारतामधे येत राहीलो. भारतातील चित्रकार, कवी, लेखक, विचारवंतांच्या भेटींचे मला आकर्षण असायचे. मी खूप फ़िरायचो भारतात आल्यावर. भोपाळला असताना मुक्तीबोध, अग्नेय, निराला, केदारनाथ सिंग यांच्यासारख्या महान कवींचा परिचय झाला. त्यांच्या कविता मला स्फ़ुर्ती पुरवतात.
भारतीय तंत्रशास्त्र, प्रतिकं, श्रीचिन्ह यांचा वापर बिंदूसोबत माझ्या चित्रांमधून नंतरच्या काळात वारंवार केला गेला तो या भारतभेटींदरम्यान मी घेत असलेल्या तत्वद्न्यानाच्या शोधामुळेच. 
निओतांत्रिक भाषेत बिंदूचा अर्थ स्त्रीसर्जनाशी संबंधित आहे. विश्वाचे बीज, मध्यवर्ती उर्जाकेन्द्र. बिंदूसोबत त्रिकोणही जोडलेला आहे. कुंडलिनीच्या संकल्पनेचेही मला आकर्षण आहे. सुप्त उर्जा जागृत केल्यावर नवनिर्मितीचा जो विस्फ़ोट होतो तो कल्पनातीत असतो. आपल्या वेदांमधे हे द्न्यान लाखो वर्षांपूर्वी लिहून ठेवलेले आहे. माझ्या चित्रांमधून त्याचे फ़क्त काही कण मी चितारले. 
विश्व स्थिर नाही, सतत बदलते आहे त्याचे कारण ही उर्जा आहे. माझ्या अंकुरण या चित्रमालिकेमधे मी या संकल्पनेचा वेध घ्यायचा प्रयत्न केला.

मी अनेकदा स्वत:शी विचार केला की माझ्या चित्रांमधे हे बिंदू, वर्तुळं, झळाळते रंग कुठून येतात? 
लाल रंग तर भारतीय संस्कृतीच्या केन्द्रस्थानी आहे. सिंदूराचा रंग, रक्ताचा रंग, सूर्योदय सूर्यास्ताचा हा रंग.
फ़्रान्समधे सहा दशकं घर करुन राहीलो तरी मी इथे अधून मधून नेहमी येत होतो, इथल्या कलावर्तुळाशी माझे जिव्हाळ्याचे संबंध कायमच होते, मात्र आता इथे कायमचे परतून आल्यावर मला नेमके काय बदल जाणवतात, आमची पिढी आणि आत्ताची पिढी यादरम्यान चित्रकलेमधे नेमके काय बदल झाले, दृष्टीकोनांमधे काय बदल झाले आहेत हे सर्व मी आता जाणून घेण्याच्या प्रक्रियेमधे आहे. इथे परतल्यावर लोकांनी खूप प्रेमानी, उबदारपणानी मला जवळ घेतलं, मी कधी दूर गेलोच नव्हतो असं समजून मला आपल्यात सामवून घेतलं, लोकांच्या या प्रेमानी, जिव्हाळ्यानी मी भारावून गेलो आहे. अनेक तरुण चित्रकार मला भेटायला या स्टुडिओत येत असतात, रझा फ़ाउंडेशनतर्फ़े आम्ही अनेक कार्यक्रमही आयोजित करत आहोत. त्यानिमित्ताने मला कलाक्षेत्रातले बदल समजावून घेता येत आहेत. खूप वेगवेगळ्या दिशांनी आजचे तरुण चित्रकार पुढे जात आहेत. नवी माध्यमं हाताळत आहेत. जागतिकीकरणाचा परिणाम कलाक्षेत्रावर चांगला, वाईट दोन्ही प्रकारे झाला आहे असं वाटतं. जास्त संधी मिळत आहेत, स्पर्धा वाढली आहे पण काही वेळा वेगळेपणा दाखवताना त्यात एकसुरीपणाही येतो आहे. नवे प्रयोग होत आहेत, नवे बदल घडवायला नवी पिढी उत्सुक आहे हे 
आशादायी आहे.
आजच्या चित्रकारांमधे परस्परांमधे संवाद कमी आहे, त्यांना त्याकरता काही कॉमन प्लॅटफ़ॉर्म फ़ारसा मिळत नाही असं वाटतं. 
पाश्चात्य जगात भारतीय कलेला आज स्वत:ची स्वतंत्र ओळख मिळालेली आहे, पण तरीही ती काही चित्रकारांपर्यंतच मर्यादित आहे. नव्या पिढीच्या चित्रकारांना अजून स्वत:ची स्वतंत्र ओळख जागतिक चित्रकलेच्या प्रांतात निर्माण करता आलेली नाही असं वाटतं.
--
देशाबाहेर जाणे म्हणजे तुमच्या आईला सोडून जाणे. ते मी केलं. हा प्रवास आवश्यक होता. मी फ़्रान्सशी कृतद्न्य आहे पण इथे परतलो याचा आनंद सर्वाधिक आहे, पॅरिसमधे मी रमलो होतो पण मला कधीतरी मी माझ्या मुळांकडे परतणार हे सूर्यप्रकाशाइतके स्वच्छ होते. तसेच झाले. 
दोन वर्षांपूर्वी मी कायम भारतात रहाण्याकरता परतलो. पुनरागमनायच असं आपल्या हिंदू संस्कृतीने मला पॅरिसमधे जाताना बजावलं होतं बहुधा. त्याकरताच दिल्लीला मी इथे आल्यानंतरचं पहिलं प्रदर्शन भरवलं ते याच नावाने.
फ़्रान्समधे, चित्रकलेच्या पंढरीमधे एका भारतीय चित्रकाराचे रहाणे, स्वत:ची भारतीय ओळख चित्रांमधून टिकवणे सोपे नाही. मला ही ओळख निर्माण करणे, टिकवणे अत्यंत कठीण गेले. पण मी माझ्या अंगभूत चिवटपणामुळे, घट्ट मुळांशी जोडलेले रहाण्यातून, भारतीय तत्वद्न्यानाचा, अध्यात्माचा सखोल अभ्यास केल्यामुळे हे साध्य करु शकलो. पण त्याहीपेक्षा जास्त माझ्यातल्या बदलांना सकारात्मकरित्या सामोरे जाण्याच्या आंतरिक शक्तीमुळेच. बदल घडवून आणण्याच्या तीव्र आकांक्षेतून.



 -शब्दांकन: शर्मिला फडके
पूर्वप्रकाशन- लोकमत ’दीपोत्सव’